Chòm sao Đại Khuyển (Canis Major)
Chòm Đại Khuyển (Canis Major) trải trên 380,1 độ vuông ở thiên cầu nam; trong 88 chòm sao do IAU quy định, nó xếp thứ 43 về độ rộng. Chòm sao mang hình tượng con chó lớn. Sirius (α CMa) là sao sáng nhất của chòm, cấp sao -1,44. Ở Việt Nam, chòm sao đẹp nhất vào buổi tối tháng 2.
| Tên Latinh | Canis Major |
|---|---|
| Viết tắt | CMa |
| Sở hữu cách | Canis Majoris |
| Diện tích | 380,118 độ vuông (0,92% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 43/88 |
| Tọa độ tâm | RA 6h50m, Dec −22,4° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 57° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 2 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 90 (11 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Sirius (α CMa), cấp -1,44 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Lạp Hộ |
| Giáp ranh | Thuyền Vĩ, Kỳ Lân, Thiên Thố, Thiên Cáp |
Chòm sao Đại Khuyển từ đâu mà có?
Đại Khuyển là chòm sao cổ, có mặt trong danh mục 48 chòm của Ptolemy ở sách Almagest (thế kỷ 2), vốn tiếp nối truyền thống Hy Lạp và Lưỡng Hà.
Đại Khuyển là chó săn của Orion, đuổi theo con thỏ (Thiên Thố) dưới chân chủ. Sao Sirius của nó là sao sáng nhất bầu trời đêm; người Ai Cập cổ dùng lúc Sirius mọc trước bình minh để đoán mùa lũ sông Nile.
Tìm Đại Khuyển trên bầu trời đêm
Kéo dài ba sao thắt lưng Lạp Hộ về phía đông nam sẽ gặp Sirius.
Tối 15/2, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 47° về phía nam lúc 21:04. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 15:41 (hướng đông, chếch nam 24°), lặn lúc 2:26 (hướng tây, chếch nam 24°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 10 giờ 45 phút. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn chừng 2 giờ. Mốc dễ nhận nhất là chính sao Sirius của chòm (cấp -1,4).
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Người ở TP.HCM thấy chòm sao cao hơn, khoảng 57° so với 47° ở Hà Nội.
Sao sáng nhất chòm Đại Khuyển
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Sirius (α CMa) | Thiên Lang | -1,44 | trắng | 14°30′ Cự Giải |
| Adhara (ε CMa) | – | 1,50 | trắng xanh | 21°06′ Cự Giải |
| Wezen (δ CMa) | – | 1,83 | vàng | 23°48′ Cự Giải |
| Mirzam (β CMa) | – | 1,98 | trắng xanh | 7°36′ Cự Giải |
| Aludra (η CMa) | – | 2,45 | trắng xanh | 29°54′ Cự Giải |
| Furud (ζ CMa) | – | 3,02 | trắng xanh | 7°42′ Cự Giải |
| Al Zara (ο2 CMa) | – | 3,02 | trắng xanh | 21°24′ Cự Giải |
| Unurgunite (σ CMa) | – | 3,49 | đỏ cam | 21°54′ Cự Giải |
Đứng đầu về độ sáng là Sirius (α CMa), một ngôi sao màu trắng, cấp -1,44, một trong những điểm sáng chói nhất trên bầu trời. Thiên văn phương Đông gọi sao này là Thiên Lang. Tiếp theo về độ sáng có Adhara (ε CMa) với cấp 1,50 và Wezen (δ CMa), cấp 1,83. Danh mục Hipparcos ghi nhận 90 sao trong chòm đủ sáng để thấy bằng mắt thường, trong đó 11 sao sáng hơn cấp 4.
Thiên thể sâu đáng xem ở Đại Khuyển
- Cụm sao M41 (NGC 2287): cụm sao mở, cấp 4,5, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
- Cụm sao Tau Canis Majoris (NGC 2362): cụm sao mở, cấp 4,1, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
Đại Khuyển và chiêm tinh
Ptolemy cho sao ở miệng con chó (Sirius) mang tính Mộc tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao còn lại giống Kim tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Người luận sao cố định vì vậy liên hệ chòm này với Mộc tinh: mở rộng, may mắn và niềm tin, cùng chút Hỏa tinh (hành động, cạnh tranh và nhiệt huyết).
Một cách đọc cổ khác là xem chòm sao mọc cùng độ hoàng đạo nào. Với vĩ độ Hà Nội, khi tâm Đại Khuyển vừa lên khỏi chân trời thì cung Mọc (Ascendant) đang ở 27°42′ Cự Giải; khi nó lên cao nhất, điểm MC là 11°24′ Cự Giải. Lá số có cung Mọc gần 27°42′ Cự Giải vì thế được liên hệ với hình tượng con chó lớn.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Sirius ở 14°30′ Cự Giải (vĩ độ hoàng đạo −39,6°), một trong 15 sao cố định Behenian của chiêm tinh trung cổ; Adhara ở 21°06′ Cự Giải (vĩ độ hoàng đạo −51,4°); Wezen ở 23°48′ Cự Giải (vĩ độ hoàng đạo −48,5°). Một hành tinh trong lá số nằm cách các kinh độ này trong khoảng 1° được xem là "hợp" với sao; do tuế sai, các vị trí này tăng khoảng 1° sau mỗi 72 năm.
Phương Đông nhìn chòm Đại Khuyển thế nào?
Sirius là sao Thiên Lang (con sói trời), trong thiên văn Trung Hoa là điềm của binh đao; các sao phía nam Đại Khuyển và Thuyền Vĩ tạo thành Hồ Thỉ (cây cung tên) chĩa vào con sói.
Đại Khuyển: những câu hỏi hay gặp
Chòm Đại Khuyển có nghĩa là gì?
Đó là chòm Canis Major trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng con chó lớn; chòm rộng 380,1 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Mấy giờ thì thấy chòm Đại Khuyển?
Khoảng tháng 1 đến tháng 3, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 21:04 ngày 15/2 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Đại Khuyển?
Sirius (α CMa), cấp sao -1,44, màu trắng; phương Đông gọi là Thiên Lang.
Chòm sao Đại Khuyển có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), sao ở miệng con chó (Sirius) mang tính Mộc tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao còn lại giống Kim tinh.
Các chòm sao gần Đại Khuyển
- Họ Lạp Hộ
- Cùng mùa ngắm (tháng 2)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.