Chòm sao Lạp Hộ (Orion)
Lạp Hộ là tên tiếng Việt của chòm Orion (Ori), một vùng trời rộng 594,1 độ vuông ở vùng gần xích đạo trời; xét theo diện tích, nó đứng hạng 26/88. Tên Latinh Orion chỉ thợ săn Orion. Dẫn đầu về độ sáng là Rigel (β Ori), cấp 0,18. Từ Việt Nam, nên ngắm chòm sao vào các tối tháng 12 đến tháng 2.
| Tên Latinh | Orion (tên Việt khác: Thợ Săn) |
|---|---|
| Viết tắt | Ori |
| Sở hữu cách | Orionis |
| Diện tích | 594,120 độ vuông (1,44% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 26/88 |
| Tọa độ tâm | RA 5h38m, Dec +6,7° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 67° Nam đến 79° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 1 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 128 (15 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Rigel (β Ori), cấp 0,18 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Lạp Hộ |
| Giáp ranh | Kim Ngưu, Kỳ Lân, Ba Giang, Song Tử, Thiên Thố |
Truyền thuyết về chòm Lạp Hộ
Lạp Hộ là chòm sao cổ, có mặt trong danh mục 48 chòm của Ptolemy ở sách Almagest (thế kỷ 2), vốn tiếp nối truyền thống Hy Lạp và Lưỡng Hà.
Orion là thợ săn khổng lồ khoe rằng có thể giết mọi loài thú; nữ thần Gaia sai con bọ cạp đến cắn chết chàng. Vì thế Orion và Bọ Cạp được đặt ở hai phía đối diện bầu trời: khi chòm này lặn, chòm kia mới mọc.
Tinh vân Lạp Hộ (M42) là vườn ươm sao gần Trái Đất nhất, thấy được bằng mắt thường như một vệt mờ dưới thắt lưng.
Quan sát chòm sao Lạp Hộ từ Việt Nam
Ba sao thẳng hàng ở thắt lưng là dấu hiệu rõ nhất của bầu trời mùa đông; Betelgeuse đỏ ở vai trái, Rigel xanh ở chân phải.
Ngày 15/1, chòm sao qua kinh tuyến trời Hà Nội vào 21:54; khi đó tâm chòm cao 76° về phía nam. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 15:45 (hướng đông, chếch bắc 7°), lặn lúc 4:04 (hướng tây, chếch bắc 7°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 12 giờ 19 phút. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn khoảng 2 giờ. Sao Rigel, cấp 0,2, là điểm sáng giúp nhận ra chòm sao ngay cả trong thành phố.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Càng vào Nam chòm sao càng cao: 86° ở TP.HCM, 76° ở Hà Nội.
Lạp Hộ có những sao nào?
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Rigel (β Ori) | Sâm tú thất | 0,18 | trắng xanh | 17°12′ Song Tử |
| Betelgeuse (α Ori) | Sâm tú tứ | 0,45 | đỏ cam | 29°06′ Song Tử |
| Bellatrix (γ Ori) | Sâm tú ngũ | 1,64 | trắng xanh | 21°18′ Song Tử |
| Alnilam (ε Ori) | Sâm tú nhị | 1,69 | trắng xanh | 23°48′ Song Tử |
| Alnitak (ζ Ori) | Sâm tú nhất | 1,74 | trắng xanh | 25°06′ Song Tử |
| Saiph (κ Ori) | – | 2,07 | trắng xanh | 26°48′ Song Tử |
| Mintaka (δ Ori) | Sâm tú tam | 2,25 | trắng xanh | 22°42′ Song Tử |
| Hatysa (ι Ori) | – | 2,75 | trắng xanh | 23°24′ Song Tử |
Với cấp 0,18, Rigel (β Ori) là sao nổi bật nhất trong Lạp Hộ; ánh sao có màu trắng xanh, một trong những điểm sáng chói nhất trên bầu trời. Tên Hán Việt của nó là Sâm tú thất. Sao sáng thứ hai là Betelgeuse (α Ori), cấp 0,45 và Bellatrix (γ Ori), cấp 1,64. 15 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 113 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Các thiên thể nổi bật trong chòm Lạp Hộ
- Tinh vân Lạp Hộ (M42, NGC 1976): vùng hình thành sao, cấp 4,0, mắt thường thấy như một đốm mờ khi trời tối
- Tinh vân phản xạ M78 (NGC 2068): tinh vân phản xạ, cấp 8,0, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Vùng hình thành sao M43 (NGC 1982): vùng hình thành sao, cấp 9,0, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Cụm sao Thắt Lưng Lạp Hộ (Cr 70): cụm sao mở, cấp 0,6, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
- Tinh vân Đầu Ngựa (B 33): tinh vân tối, chỉ hiện rõ trên ảnh chụp phơi sáng lâu
Mưa sao băng có tâm điểm ở Lạp Hộ
- Mưa sao băng Orionid: đạt đỉnh 21–22/10, mảnh vụn sao chổi Halley
Chòm sao Lạp Hộ trong chiêm tinh
Ptolemy cho các sao ở vai Lạp Hộ mang tính Hỏa tinh và Thủy tinh; các sao sáng còn lại mang tính Mộc tinh và Thổ tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Nói cách khác, các sao ấy được coi như mang khí chất Hỏa tinh (sự quyết liệt, can đảm và xung đột), thêm vào đó là Thủy tinh – trí tuệ, giao tiếp và sự linh hoạt; hành tinh nào đứng cạnh chúng trong lá số sẽ nhuốm màu sắc đó.
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 1°24′ Cự Giải trùng lúc tâm chòm Lạp Hộ mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 25°00′ Song Tử.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Rigel ở 17°12′ Song Tử (vĩ độ hoàng đạo −31,1°); Betelgeuse ở 29°06′ Song Tử (vĩ độ hoàng đạo −16,0°); Bellatrix ở 21°18′ Song Tử (vĩ độ hoàng đạo −16,8°). Chiêm tinh sao cố định thường chỉ xét góc hợp chặt (lệch dưới 1°), và cộng thêm khoảng 50 giây cung mỗi năm do tuế sai.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Lạp Hộ là hai tú Chủy (Chủy Hỏa Hầu) và Sâm (Sâm Thủy Viên), hai tú cuối của Bạch Hổ phương Tây. Người Việt gọi ba sao thắt lưng cùng các sao quanh là "sao Cày", trông như chiếc cày đặt trên trời, báo mùa cày cấy.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Lạp Hộ
Chòm Lạp Hộ có nghĩa là gì?
Lạp Hộ (Orion) là chòm sao hình thợ săn Orion ở vùng gần xích đạo trời, rộng 594,1 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Ở Việt Nam xem chòm Lạp Hộ vào tháng mấy?
Khoảng tháng 12 đến tháng 2, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 21:54 ngày 15/1 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Lạp Hộ là sao nào?
Rigel (β Ori), cấp sao 0,18, màu trắng xanh; phương Đông gọi là Sâm tú thất.
Lạp Hộ ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao ở vai Lạp Hộ mang tính Hỏa tinh và Thủy tinh; các sao sáng còn lại mang tính Mộc tinh và Thổ tinh.
Các chòm sao gần Lạp Hộ
- Họ Lạp Hộ
- Cùng mùa ngắm (tháng 1)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.