Chòm sao Thiên Cáp (Columba)
Với 270,2 độ vuông, chòm Columba – người Việt gọi là Thiên Cáp, viết tắt Col – là chòm lớn thứ 54 của bầu trời, thuộc thiên cầu nam. Hình tượng của chòm là chim bồ câu. Sao sáng nhất là Phact (α Col), cấp sao 2,65. Tháng 1 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam.
| Tên Latinh | Columba (tên Việt khác: Chim Bồ Câu) |
|---|---|
| Viết tắt | Col |
| Sở hữu cách | Columbae |
| Diện tích | 270,184 độ vuông (0,65% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 54/88 |
| Tọa độ tâm | RA 5h50m, Dec −35,9° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 47° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 1 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 45 (5 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Phact (α Col), cấp 2,65 |
| Nguồn gốc | do Plancius đặt (1592) |
| Họ chòm sao | Thiên Thủy (Vùng nước trời) |
| Giáp ranh | Thuyền Vĩ, Thiên Thố, Điêu Cụ, Hội Giá, Đại Khuyển |
Lịch sử chòm sao Thiên Cáp
Do Petrus Plancius tách từ các sao phía nam Thiên Thố năm 1592, ban đầu gọi là Columba Noachi (chim bồ câu của Noah).
Theo Kinh Thánh, con bồ câu được Noah thả ra sau trận Đại Hồng Thủy và mang về cành ô liu, báo hiệu nước đã rút.
Khi nào thấy chòm sao Thiên Cáp?
Ngày 15/1, chòm sao qua kinh tuyến trời Hà Nội vào 22:06; khi đó tâm chòm cao 33° về phía nam. Chòm sao mọc từ chân trời đông, chếch nam 39° vào 17:11 và lặn xuống chân trời tây, chếch nam 39° vào 3:00, tổng cộng 9 giờ 49 phút trên nền trời. Mỗi tháng sau đó, các thời điểm này sớm hơn khoảng 2 giờ. Sao rất sáng gần nhất để định hướng là Canopus (Thuyền Để), cách tâm chòm Thiên Cáp khoảng 20° theo hướng tây bắc (khoảng 1 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 43° (Hà Nội 33°).
Các sao chính của chòm Thiên Cáp
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Phact (α Col) | – | 2,65 | trắng xanh | 22°30′ Song Tử |
| Wazn (β Col) | – | 3,12 | cam | 26°48′ Song Tử |
| δ Col | – | 3,85 | vàng | 8°48′ Cự Giải |
| ε Col | – | 3,86 | cam | 19°06′ Song Tử |
| η Col | – | 3,96 | cam | 0°00′ Cự Giải |
| γ Col | – | 4,36 | trắng xanh | 29°24′ Song Tử |
| κ Col | – | 4,37 | vàng | 6°54′ Cự Giải |
| ο Col | – | 4,81 | vàng | 13°54′ Song Tử |
Phact (α Col) là sao sáng nhất chòm Thiên Cáp, màu trắng xanh, cấp 2,65, thấy rõ ở vùng ngoại ô. Xếp sau là Wazn (β Col), cấp 3,12 và δ Col, cấp 3,85. 5 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 40 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Ý nghĩa chiêm tinh của chòm Thiên Cáp
Ptolemy và các tác giả Hy Lạp không biết đến Thiên Cáp: chòm sao ra đời từ năm 1592. Vì vậy chiêm tinh học không có “bản chất hành tinh” chính thức cho nó; người đọc lá số hiện đại đôi khi mượn biểu tượng chim bồ câu để diễn giải.
Chiêm tinh Hy Lạp – La Mã còn xét các chòm "cùng mọc" (paranatellonta): theo Manilius (Astronomica, quyển V), người sinh khi một chòm sao vừa mọc sẽ mang dấu ấn hình tượng của nó. Ở Hà Nội, tâm chòm Thiên Cáp mọc cùng lúc với 20°42′ Cự Giải và qua kinh tuyến khi điểm Thiên Đỉnh (MC) ở 27°36′ Song Tử.
Kinh độ hoàng đạo năm 2026 của Phact (α Col) là 22°30′ Song Tử, vĩ độ −57,4°; quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách luận sao cố định thông thường.
Phương Đông nhìn chòm Thiên Cáp thế nào?
Sao Phact (Alpha Columbae) là Trượng Nhân nhất trong thiên văn Trung Hoa.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Thiên Cáp
Chòm sao Thiên Cáp là gì?
Thiên Cáp là tên Việt của chòm Columba – chim bồ câu. Chòm sao nằm ở thiên cầu nam, do Plancius đặt (1592).
Ở Việt Nam xem chòm Thiên Cáp vào tháng mấy?
Nên ngắm vào tháng 12 đến tháng 2. Chẳng hạn ngày 15/1, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 22:06; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Thiên Cáp là sao nào?
Sao sáng nhất là Phact (α Col): cấp 2,65, màu trắng xanh.
Thiên Cáp ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Thiên Cáp không thuộc hệ thống chòm sao cổ nên chiêm tinh truyền thống ít nhắc đến. Nếu xét chòm "cùng mọc", tâm chòm mọc cùng 20°42′ Cự Giải ở vĩ độ Hà Nội.
Tìm chòm Thiên Cáp bằng cách nào?
Lấy Canopus làm mốc: chòm Thiên Cáp nằm cách đó chừng 20° về phía tây bắc.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Thiên Thủy (Vùng nước trời)
- Cùng mùa ngắm (tháng 1)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.