Chòm sao Hải Đồn (Delphinus)
Hải Đồn (Delphinus, viết tắt Del) là chòm sao rộng thứ 69 trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, với diện tích 188,5 độ vuông ở hai bên xích đạo trời. Chòm sao mang hình tượng con cá heo. Ngôi sao sáng nhất trong chòm là Rotanev (β Del), cấp 3,64. Từ Việt Nam, nên ngắm chòm sao vào các tối tháng 8 đến tháng 10.
| Tên Latinh | Delphinus (tên Việt khác: Cá Heo) |
|---|---|
| Viết tắt | Del |
| Sở hữu cách | Delphini |
| Diện tích | 188,549 độ vuông (0,46% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 69/88 |
| Tọa độ tâm | RA 20h41m, Dec +12,2° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 69° Nam đến 90° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 9 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 18 (2 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Rotanev (β Del), cấp 3,64 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Thiên Thủy (Vùng nước trời) |
| Giáp ranh | Thiên Ưng, Tiểu Mã, Hồ Ly, Phi Mã, Thiên Tiễn, Bảo Bình |
Truyền thuyết về chòm Hải Đồn
Hải Đồn là một trong 48 chòm sao được Claudius Ptolemy liệt kê trong sách Almagest (khoảng năm 150), phần lớn kế thừa từ thiên văn Babylon và Hy Lạp cổ.
Cá heo là sứ giả của thần biển Poseidon, đã thuyết phục nàng Amphitrite về làm vợ thần. Một truyện khác kể cá heo cứu nhà thơ Arion khi ông bị cướp biển ném xuống biển.
Quan sát chòm sao Hải Đồn từ Việt Nam
Lấy ngày 15/9 làm mốc: lúc 20:59, chòm sao ở vị trí cao nhất trong đêm, chừng 81° về phía nam nếu nhìn từ Hà Nội. Tâm chòm mọc khoảng 14:41 ở hướng đông, chếch bắc 13° và lặn lúc 3:17 ở hướng tây, chếch bắc 13°, tức là ở trên chân trời khoảng 12 giờ 36 phút mỗi ngày. Vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời, mỗi tháng chòm sao đến cùng vị trí sớm hơn khoảng hai tiếng. Mốc dễ tìm nhất là sao Altair (chòm Thiên Ưng, cấp 0,8): tâm chòm Hải Đồn cách nó khoảng 10° về phía đông.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Người ở TP.HCM thấy chòm sao cao hơn, khoảng 89° so với 81° ở Hà Nội.
Hải Đồn có những sao nào?
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Rotanev (β Del) | – | 3,64 | trắng ngả vàng | 16°42′ Bảo Bình |
| Sualocin (α Del) | – | 3,77 | trắng xanh | 17°48′ Bảo Bình |
| Aldulfin (ε Del) | – | 4,03 | trắng xanh | 14°24′ Bảo Bình |
| Al Salib (γ2 Del) | – | 4,27 | cam | 19°42′ Bảo Bình |
| Al Ukud (δ Del) | – | 4,43 | trắng ngả vàng | 18°30′ Bảo Bình |
| ζ Del | – | 4,64 | trắng | 16°06′ Bảo Bình |
| κ Del | – | 5,07 | vàng | 15°36′ Bảo Bình |
| γ1 Del | – | 5,15 | trắng ngả vàng | 19°42′ Bảo Bình |
Đứng đầu về độ sáng là Rotanev (β Del), một ngôi sao màu trắng ngả vàng, cấp 3,64, thấy rõ ở vùng ngoại ô. Xếp sau là Sualocin (α Del), cấp 3,77 và Aldulfin (ε Del), cấp 4,03. Danh mục Hipparcos ghi nhận 18 sao trong chòm đủ sáng để thấy bằng mắt thường, trong đó 2 sao sáng hơn cấp 4.
Chòm sao Hải Đồn trong chiêm tinh
Ptolemy cho các sao của Hải Đồn mang tính Thổ tinh và Hỏa tinh. (Theo Tetrabiblos, quyển I, chương 9.)
Theo cách đọc cổ điển, khi một hành tinh trong lá số trùng vị trí với các sao này, nó được tô thêm sắc thái của Thổ tinh – trách nhiệm, giới hạn và thời gian, thêm vào đó là Hỏa tinh – hành động, cạnh tranh và nhiệt huyết.
Một cách luận cổ khác là xem chòm sao mọc cùng độ hoàng đạo nào. Với vĩ độ Hà Nội, khi tâm Hải Đồn vừa lên khỏi chân trời thì cung Mọc (Ascendant) đang ở 24°54′ Ma Kết; khi nó lên cao nhất, điểm MC là 7°48′ Bảo Bình. Lá số có cung Mọc gần 24°54′ Ma Kết vì thế được liên hệ với hình tượng con cá heo.
Sao sáng nhất Rotanev (β Del) nằm ở 16°42′ Bảo Bình theo hoàng đạo nhiệt đới (vĩ độ hoàng đạo +31,9°, năm 2026), quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách đọc sao cố định thông thường.
Chòm Hải Đồn trong thiên văn phương Đông
Bốn sao hình thoi của Hải Đồn là Hồ Qua (quả bầu) trong thiên văn Trung Hoa. Hai sao Sualocin và Rotanev đọc ngược là tên Nicolaus Venator, trợ lý ở đài thiên văn Palermo năm 1814.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Hải Đồn
Chòm sao Hải Đồn là gì?
Hải Đồn là tên Việt của chòm Delphinus – con cá heo. Chòm sao nằm ở hai bên xích đạo trời, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Khi nào nhìn thấy chòm sao Hải Đồn ở Việt Nam?
Khoảng tháng 8 đến tháng 10, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 20:59 ngày 15/9 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Hải Đồn?
Đó là Rotanev (β Del), cấp 3,64, ánh trắng ngả vàng.
Hải Đồn ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Hải Đồn mang tính Thổ tinh và Hỏa tinh.
Tìm chòm Hải Đồn bằng cách nào?
Tìm sao sáng Altair rồi nhìn về phía đông khoảng 10°.
Chòm sao liên quan
- Họ Thiên Thủy (Vùng nước trời)
- Cùng mùa ngắm (tháng 9)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.