Chòm sao Ba Giang (Eridanus)
Chòm Ba Giang (Eridanus) trải trên 1.137,9 độ vuông ở phía nam xích đạo trời; trong 88 chòm sao do IAU quy định, nó xếp thứ 6 về độ rộng. Hình tượng của chòm là dòng sông Eridanus. Dẫn đầu về độ sáng là Achernar (α Eri), cấp 0,45. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 12.
| Tên Latinh | Eridanus |
|---|---|
| Viết tắt | Eri |
| Sở hữu cách | Eridani |
| Diện tích | 1.137,919 độ vuông (2,76% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 6/88 |
| Tọa độ tâm | RA 3h32m, Dec −31,0° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 32° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 12 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 128 (15 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Achernar (α Eri), cấp 0,45 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Thiên Thủy (Vùng nước trời) |
| Giáp ranh | Thiên Lô, Thời Chung, Phượng Hoàng, Kình Ngư, Kim Ngưu, Điêu Cụ, Thiên Thố, Lạp Hộ, Thủy Xà |
Truyền thuyết về chòm Ba Giang
Ba Giang là một chòm sao có từ thời cổ đại; khoảng năm 150, Claudius Ptolemy đã ghi nó vào sách Almagest cùng các chòm khác mà người Hy Lạp thừa hưởng từ Babylon.
Đây là dòng sông nơi Phaethon, con của thần Mặt Trời Helios, rơi xuống sau khi để mất kiểm soát cỗ xe mặt trời và bị Zeus đánh sét. Dòng sông sao uốn khúc từ chân Lạp Hộ xuống tận gần thiên cực nam.
Achernar là một trong những sao dẹt nhất từng đo được do quay rất nhanh; Epsilon Eridani, cách 10,5 năm ánh sáng, có ít nhất một hành tinh.
Tìm Ba Giang trên bầu trời đêm
Ba Giang bắt đầu từ sao Cursa cạnh Rigel và chảy về phía nam tới Achernar, "điểm cuối dòng sông".
Ở Hà Nội ngày 15/12, chòm sao đạt độ cao lớn nhất (38°, về phía nam) vào 21:51. Mỗi ngày tâm chòm ở trên chân trời Hà Nội khoảng 10 giờ 11 phút: mọc phía đông, chếch nam 33° lúc 16:45, lặn phía tây, chếch nam 33° lúc 2:57. Mỗi tháng sau đó, các thời điểm này sớm hơn khoảng 2 giờ. Sao Achernar, cấp 0,5, là điểm sáng giúp nhận ra chòm sao ngay cả trong thành phố.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 48° (Hà Nội 38°).
Ba Giang có những sao nào?
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Achernar (α Eri) | Thủy Ủy nhất | 0,45 | trắng xanh | 15°42′ Song Ngư |
| Cursa (β Eri) | – | 2,78 | trắng | 15°36′ Song Tử |
| Acamar (θ1 Eri) | – | 2,88 | trắng | 23°36′ Bạch Dương |
| Zaurak (γ Eri) | – | 2,97 | đỏ cam | 24°12′ Kim Ngưu |
| Rana (δ Eri) | – | 3,52 | vàng | 21°12′ Kim Ngưu |
| Beemim (υ4 Eri) | – | 3,55 | trắng xanh | 22°54′ Kim Ngưu |
| φ Eri | – | 3,56 | trắng xanh | 1°24′ Bạch Dương |
| χ Eri | – | 3,69 | vàng | 26°36′ Song Ngư |
Với cấp 0,45, Achernar (α Eri) là sao nổi bật nhất trong Ba Giang; ánh sao có màu trắng xanh, thuộc nhóm sao sáng nhất bầu trời đêm. Thiên văn phương Đông gọi sao này là Thủy Ủy nhất. Tiếp theo về độ sáng có Cursa (β Eri) với cấp 2,78; rồi đến Acamar (θ1 Eri), cấp 2,88. Danh mục Hipparcos ghi nhận 128 sao trong chòm đủ sáng để thấy bằng mắt trần, trong đó 15 sao sáng hơn cấp 4.
Chòm sao Ba Giang trong chiêm tinh
Ptolemy cho sao sáng cuối cùng của dòng sông (thời ông là Acamar) mang tính Mộc tinh, các sao còn lại mang tính Thổ tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Theo cách đọc cổ điển, khi một hành tinh trong lá số trùng vị trí với các sao này, nó được tô thêm sắc thái của Mộc tinh – mở rộng, may mắn và niềm tin, pha Thổ tinh – kỷ luật, thử thách và sự bền bỉ.
Chiêm tinh Hy Lạp – La Mã còn xét các chòm "cùng mọc" (paranatellonta): theo Manilius (Astronomica, quyển V), người sinh khi một chòm sao vừa mọc sẽ mang dấu ấn hình tượng của nó. Ở Hà Nội, tâm chòm Ba Giang mọc cùng lúc với 16°42′ Song Tử và qua kinh tuyến khi điểm Thiên Đỉnh (MC) ở 25°12′ Kim Ngưu.
Vị trí hoàng đạo nhiệt đới (năm 2026) của các sao chính: Achernar ở 15°42′ Song Ngư (vĩ độ hoàng đạo −59,4°). Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Achernar là Thủy Ủy nhất; từ Việt Nam sao này chỉ lên thấp ở chân trời phía nam các tối tháng 11–12.
Hỏi đáp nhanh về chòm Ba Giang
Ba Giang là chòm sao nào?
Ba Giang là tên Việt của chòm Eridanus – dòng sông Eridanus. Chòm sao nằm ở phía nam xích đạo trời, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Ở Việt Nam xem chòm Ba Giang vào tháng mấy?
Khoảng tháng 11 đến tháng 1, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 21:51 ngày 15/12 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Ba Giang?
Sao sáng nhất là Achernar (α Eri): cấp 0,45, màu trắng xanh; phương Đông gọi là Thủy Ủy nhất.
Chòm sao Ba Giang có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), sao sáng cuối cùng của dòng sông (thời ông là Acamar) mang tính Mộc tinh, các sao còn lại mang tính Thổ tinh.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Thiên Thủy (Vùng nước trời)
- Cùng mùa ngắm (tháng 12)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.