Chòm sao La Bàn (Pyxis)
Chòm sao La Bàn – tên Latinh Pyxis, ký hiệu IAU Pyx – chiếm 220,8 độ vuông ở phía nam xích đạo trời, xếp thứ 65 về độ rộng trong 88 chòm sao. Hình tượng của chòm là la bàn hàng hải. α Pyx là sao sáng nhất của chòm, cấp sao 3,68. Tháng 3 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam.
| Tên Latinh | Pyxis |
|---|---|
| Viết tắt | Pyx |
| Sở hữu cách | Pyxidis |
| Diện tích | 220,833 độ vuông (0,54% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 65/88 |
| Tọa độ tâm | RA 8h54m, Dec −28,1° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 53° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 3 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 18 (2 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | α Pyx, cấp 3,68 |
| Nguồn gốc | do Lacaille đặt (1756) |
| Họ chòm sao | Thiên Thủy (Vùng nước trời) |
| Giáp ranh | Trường Xà, Thuyền Vĩ, Thuyền Phàm, Bơm Khí |
Nguồn gốc tên gọi La Bàn
Xét về lịch sử, La Bàn là sản phẩm của chuyến khảo sát bầu trời phương Nam của Nicolas-Louis de Lacaille ở Mũi Hảo Vọng; trong 14 chòm ông đặt, hầu hết tôn vinh các dụng cụ của thời Khai sáng. Tên gốc của Lacaille là Pyxis nautica (hộp la bàn của thủy thủ), đặt cạnh tàu Argo.
Sao T Pyxidis là một tân tinh tái phát, từng bùng sáng nhiều lần (gần nhất năm 2011).
Ngắm chòm La Bàn ở đâu và khi nào?
Tối 15/3, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 41° về phía nam lúc 21:18. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 16:06 (hướng đông, chếch nam 30°), lặn lúc 2:30 (hướng tây, chếch nam 30°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 10 giờ 24 phút. Mỗi tháng sau đó, các thời điểm này sớm hơn khoảng 2 giờ. Mốc dễ tìm nhất là sao Sirius (chòm Đại Khuyển, cấp -1,4): tâm chòm La Bàn cách nó khoảng 30° về phía đông nam (khoảng 1,5 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 51° (Hà Nội 41°).
La Bàn có những sao nào?
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| α Pyx | – | 3,68 | trắng xanh | 26°54′ Sư Tử |
| β Pyx | – | 3,97 | vàng | 27°12′ Sư Tử |
| γ Pyx | – | 4,02 | cam | 25°48′ Sư Tử |
| κ Pyx | – | 4,62 | đỏ cam | 29°48′ Sư Tử |
| θ Pyx | – | 4,71 | đỏ cam | 3°24′ Xử Nữ |
| λ Pyx | – | 4,71 | vàng | 5°24′ Xử Nữ |
| ζ Pyx | – | 4,86 | vàng | 23°42′ Sư Tử |
| δ Pyx | – | 4,87 | trắng | 27°12′ Sư Tử |
α Pyx là sao sáng nhất chòm La Bàn, màu trắng xanh, cấp 3,68, nhìn rõ ở vùng ngoại ô. Sao sáng thứ hai là β Pyx, cấp 3,97 và γ Pyx, cấp 4,02. Ở nơi không ô nhiễm ánh sáng, mắt thường đếm được khoảng 18 sao trong ranh giới chòm; 2 sao sáng hơn cấp 4.
Ý nghĩa chiêm tinh của chòm La Bàn
La Bàn là chòm sao hiện đại, không có trong hệ thống của Ptolemy, nên chiêm tinh cổ điển không gán cho nó bản chất hành tinh nào. Một số người theo chiêm tinh hiện đại diễn giải theo biểu tượng tên gọi (la bàn hàng hải), nhưng đó là cách đọc cá nhân, không có nguồn cổ làm chuẩn.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, La Bàn là chòm "cùng mọc" với 28°00′ Sư Tử; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 11°06′ Sư Tử.
Sao sáng nhất α Pyx nằm ở 26°54′ Sư Tử theo hoàng đạo nhiệt đới (vĩ độ hoàng đạo −48,9°, năm 2026), quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách luận sao cố định thông thường.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Từ Việt Nam, La Bàn lên ở phía nam vào tối tháng 2–3, gần cột buồm tàu Argo.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao La Bàn
Chòm sao La Bàn là gì?
Đó là chòm Pyxis trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng la bàn hàng hải; chòm rộng 220,8 độ vuông, do Lacaille đặt (1756).
Khi nào nhìn thấy chòm sao La Bàn ở Việt Nam?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 2 đến tháng 4; ngày 15/3, chòm sao lên cao nhất lúc 21:18 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm La Bàn là sao nào?
Đó là α Pyx, cấp 3,68, ánh trắng xanh.
Chòm sao La Bàn có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
La Bàn không thuộc hệ thống chòm sao cổ nên chiêm tinh truyền thống ít nhắc đến. Nếu xét chòm "cùng mọc", tâm chòm mọc cùng 28°00′ Sư Tử ở vĩ độ Hà Nội.
Tìm chòm La Bàn bằng cách nào?
Lấy Sirius làm mốc: chòm La Bàn nằm cách đó chừng 30° về phía đông nam.
Chòm sao liên quan
- Họ Thiên Thủy (Vùng nước trời)
- Cùng mùa ngắm (tháng 3)
- Tra cứu
Dữ liệu: d3-celestial (ranh giới IAU 1930, đường nối chòm sao), danh mục Hipparcos, Astronomy Engine cho thời gian và tọa độ. Chiêm tinh theo Tetrabiblos và Astronomica (Manilius), mang tính tham khảo.