Chòm sao Nam Thập Tự (Crux)
Nam Thập Tự (Crux, viết tắt Cru) là chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chỉ rộng 68,4 độ vuông, nằm ở gần thiên cực nam. Tên Latinh Crux chỉ cây thánh giá phương Nam. Ngôi sao sáng nhất trong chòm là Acrux (α1 Cru), cấp 0,77. Từ Việt Nam, nên ngắm chòm sao vào các tối tháng 4 đến tháng 6.
| Tên Latinh | Crux (tên Việt khác: Thập Tự Nam) |
|---|---|
| Viết tắt | Cru |
| Sở hữu cách | Crux |
| Diện tích | 68,447 độ vuông (0,17% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 88/88 |
| Tọa độ tâm | RA 12h27m, Dec −60,3° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 25° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 5 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 32 (5 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Acrux (α1 Cru), cấp 0,77 |
| Nguồn gốc | tách từ Bán Nhân Mã cuối thế kỷ 16 |
| Họ chòm sao | Vũ Tiên |
| Giáp ranh | Bán Nhân Mã, Thương Dăng |
Nguồn gốc và truyền thuyết chòm sao Nam Thập Tự
Các sao này vốn là chân sau của Bán Nhân Mã; chúng được vẽ thành chòm riêng trên quả cầu sao của Plancius năm 1598 và được Augustin Royer xác lập năm 1679.
Nam Thập Tự là chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm, nhưng nổi tiếng nhất ở Nam bán cầu: nó có mặt trên quốc kỳ Úc, New Zealand, Brazil, Papua New Guinea và Samoa, và được thủy thủ dùng để tìm hướng nam.
Bên cạnh là Túi Than (Coalsack), một đám bụi tối che khuất ánh sáng Ngân Hà, và cụm sao Hộp Châu Báu (NGC 4755).
Quan sát chòm sao Nam Thập Tự từ Việt Nam
Trục dài của chữ thập (từ Gacrux qua Acrux) kéo dài khoảng 4,5 lần sẽ chỉ gần đến thiên cực nam.
Ở Hà Nội ngày 15/5, chòm sao đạt độ cao lớn nhất (9°, về phía nam) vào 20:50. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 17:40 (hướng nam, chếch đông 21°), lặn lúc 0:00 (hướng nam, chếch tây 21°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 6 giờ 20 phút. Vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời, mỗi tháng chòm sao đến cùng vị trí sớm hơn khoảng hai tiếng. Mốc dễ nhận nhất là chính sao Acrux của chòm (cấp 0,8).
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 19° (Hà Nội 9°).
Nam Thập Tự có những sao nào?
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Acrux (α1 Cru) | Thập Tự Giá nhị | 0,77 | trắng xanh | 12°12′ Bọ Cạp |
| Mimosa (β Cru) | Thập Tự Giá tam | 1,25 | trắng xanh | 12°00′ Bọ Cạp |
| Gacrux (γ Cru) | Thập Tự Giá nhất | 1,59 | đỏ cam | 7°06′ Bọ Cạp |
| Imai (δ Cru) | – | 2,79 | trắng xanh | 6°00′ Bọ Cạp |
| Ginan (ε Cru) | – | 3,59 | cam | 8°36′ Bọ Cạp |
| μ1 Cru | – | 4,03 | trắng xanh | 11°00′ Bọ Cạp |
| ζ Cru | – | 4,06 | trắng xanh | 12°06′ Bọ Cạp |
| η Cru | – | 4,14 | trắng ngả vàng | 11°18′ Bọ Cạp |
Đứng đầu về độ sáng là Acrux (α1 Cru), một ngôi sao màu trắng xanh, cấp 0,77, một trong những điểm sáng chói nhất trên bầu trời. Trong thiên văn cổ Trung Hoa, đây là sao Thập Tự Giá nhị. Xếp sau là Mimosa (β Cru), cấp 1,25; rồi đến Gacrux (γ Cru), cấp 1,59. Tổng cộng chòm có 32 sao sáng hơn cấp 6, giới hạn của mắt thường ở nơi trời tối.
Thiên hà, tinh vân và cụm sao trong chòm Nam Thập Tự
- Cụm sao Hộp Châu Báu (NGC 4755): cụm sao mở, cấp 4,2, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
Nam Thập Tự ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Khi còn là chân Bán Nhân Mã, các sao sáng này nằm trong nhóm được Ptolemy cho mang tính Kim tinh và Mộc tinh. (Ptolemy, Tetrabiblos I.9.)
Người luận sao cố định vì vậy liên hệ chòm này với Kim tinh: nghệ thuật, sự duyên dáng và các mối quan hệ, thêm vào đó là Mộc tinh – sự hào phóng, tri thức và cơ hội.
Chiêm tinh Hy Lạp – La Mã còn xét các chòm "cùng mọc" (paranatellonta): theo Manilius (Astronomica, quyển V), người sinh khi một chòm sao vừa mọc sẽ mang dấu ấn hình tượng của nó. Ở Hà Nội, tâm chòm Nam Thập Tự mọc cùng lúc với 15°06′ Bọ Cạp và qua kinh tuyến khi điểm Thiên Đỉnh (MC) ở 7°18′ Thiên Bình.
Với những ai đọc lá số theo sao cố định, tọa độ hoàng đạo năm 2026: Acrux ở 12°12′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −52,9°); Mimosa ở 12°00′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −48,6°); Gacrux ở 7°06′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −47,8°). Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Phương Đông nhìn chòm Nam Thập Tự thế nào?
Từ Việt Nam, Nam Thập Tự hiện thấp ở chân trời phía nam vào các tối tháng 3–5: ở Hà Nội chỉ cao vài độ, càng vào Nam càng dễ thấy trọn hình chữ thập.
Hỏi đáp nhanh về chòm Nam Thập Tự
Chòm Nam Thập Tự có nghĩa là gì?
Nam Thập Tự là tên Việt của chòm Crux – cây thánh giá phương Nam. Chòm sao nằm ở gần thiên cực nam, tách từ Bán Nhân Mã cuối thế kỷ 16.
Mấy giờ thì thấy chòm Nam Thập Tự?
Khoảng tháng 4 đến tháng 6, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 20:50 ngày 15/5 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Nam Thập Tự là sao nào?
Đó là Acrux (α1 Cru), cấp 0,77, ánh trắng xanh; phương Đông gọi là Thập Tự Giá nhị.
Chòm sao Nam Thập Tự có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), khi còn là chân Bán Nhân Mã, các sao sáng này nằm trong nhóm được Ptolemy cho mang tính Kim tinh và Mộc tinh.
Các chòm sao gần Nam Thập Tự
- Họ Vũ Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 5)
- Tra cứu
Dữ liệu: d3-celestial (ranh giới IAU 1930, đường nối chòm sao), danh mục Hipparcos, Astronomy Engine cho thời gian và tọa độ. Chiêm tinh theo Tetrabiblos và Astronomica (Manilius), mang tính tham khảo.