Chòm sao Hậu Phát (Coma Berenices)
Hậu Phát (Coma Berenices) chiếm 0,94% diện tích bầu trời, tương đương 386,5 độ vuông ở nửa bầu trời phía bắc, đứng thứ 42 trong danh sách 88 chòm sao IAU. Hình tượng của chòm là mái tóc của hoàng hậu Berenice. β Com là sao sáng nhất của chòm, cấp sao 4,23. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 5.
| Tên Latinh | Coma Berenices |
|---|---|
| Viết tắt | Com |
| Sở hữu cách | Comae Berenices |
| Diện tích | 386,475 độ vuông (0,94% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 42/88 |
| Tọa độ tâm | RA 12h45m, Dec +23,1° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 57° Nam đến 90° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 5 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 38 (0 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | β Com, cấp 4,23 |
| Nguồn gốc | do Vopel vẽ (1536), Tycho Brahe ghi nhận (1602) |
| Họ chòm sao | Đại Hùng |
| Giáp ranh | Lạp Khuyển, Xử Nữ, Sư Tử, Mục Phu, Đại Hùng |
Nguồn gốc và truyền thuyết chòm sao Hậu Phát
Ptolemy coi đám sao này là một phần của Sư Tử; Caspar Vopel vẽ thành chòm riêng trên quả cầu sao năm 1536 và Tycho Brahe đưa vào danh mục sao năm 1602.
Hoàng hậu Berenice II của Ai Cập cắt mái tóc dâng thần Aphrodite để cầu chồng thắng trận trở về; khi lọn tóc biến mất khỏi đền, nhà thiên văn Conon nói rằng nữ thần đã đặt nó lên trời.
Hướng nhìn này gần cực bắc của Ngân Hà nên ít bụi che, cho thấy hàng nghìn thiên hà của Cụm thiên hà Hậu Phát và Cụm Xử Nữ.
Ngắm chòm Hậu Phát ở đâu và khi nào?
Ngày 15/5, chòm sao qua kinh tuyến trời Hà Nội vào 21:09; khi đó tâm chòm cao 88° gần đỉnh đầu. Chòm sao mọc từ chân trời đông, chếch bắc 25° vào 14:32 và lặn xuống chân trời tây, chếch bắc 25° vào 3:45, tổng cộng 13 giờ 13 phút trên nền trời. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn chừng 2 giờ. Sao rất sáng gần nhất để định hướng là Arcturus (Mục Phu), cách tâm chòm Hậu Phát khoảng 20° theo hướng tây (khoảng 1 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Ở TP.HCM chòm sao thấp hơn, cao nhất khoảng 78° (Hà Nội 88°).
Các sao chính của chòm Hậu Phát
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| β Com | – | 4,23 | trắng ngả vàng | 4°42′ Thiên Bình |
| Diadem (α Com) | – | 4,32 | trắng ngả vàng | 9°18′ Thiên Bình |
| Al Dafirah (γ Com) | – | 4,35 | cam | 24°18′ Xử Nữ |
| 11 Com | – | 4,72 | cam | 27°48′ Xử Nữ |
| 36 Com | – | 4,76 | đỏ cam | 6°48′ Thiên Bình |
| 12 Com | – | 4,78 | trắng ngả vàng | 24°30′ Xử Nữ |
| 23 Com | – | 4,80 | trắng | 28°48′ Xử Nữ |
| 41 Com | – | 4,80 | đỏ cam | 3°48′ Thiên Bình |
Sao chủ của chòm là β Com, ánh trắng ngả vàng, cấp sao 4,23, khó thấy nếu có ánh đèn hay trăng sáng. Sao sáng thứ hai là Diadem (α Com), cấp 4,32 và Al Dafirah (γ Com), cấp 4,35. Không sao nào trong chòm sáng hơn cấp 4; cả chòm chỉ có 38 sao thấy được bằng mắt trần.
Thiên hà, tinh vân và cụm sao trong chòm Hậu Phát
- Cụm sao cầu M53 (NGC 5024): cụm sao cầu, cấp 7,7, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà Mắt Đen (M64, NGC 4826): thiên hà xoắn ốc, cấp 8,5, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà elip M85 (NGC 4382): thiên hà elip, cấp 9,2, cần kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M100 (NGC 4321): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,4, chỉ thấy qua kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M88 (NGC 4501): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,5, cần kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M99 (NGC 4254): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,8, chỉ thấy qua kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M98 (NGC 4192): thiên hà xoắn ốc, cấp 10,1, cần kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M91 (NGC 4548): thiên hà xoắn ốc, cấp 10,2, cần kính thiên văn
Chòm sao Hậu Phát trong chiêm tinh
Đám sao mờ này được Ptolemy nhắc đến như "đám mây dưới đuôi Đại Hùng", mang tính Mặt Trăng và Kim tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Theo cách đọc cổ điển, khi một hành tinh trong lá số trùng vị trí với các sao này, nó được tô thêm sắc thái của Mặt Trăng – cảm xúc, trực giác và sự thay đổi, pha Kim tinh – nghệ thuật, sự duyên dáng và các mối quan hệ.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, Hậu Phát là chòm "cùng mọc" với 1°42′ Thiên Bình; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 12°18′ Thiên Bình.
Kinh độ hoàng đạo năm 2026 của β Com là 4°42′ Thiên Bình, vĩ độ +32,5°; quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách đọc sao cố định thông thường.
Phương Đông nhìn chòm Hậu Phát thế nào?
Từ Việt Nam, Hậu Phát lên cao gần đỉnh đầu vào các tối tháng 4–5, cùng lúc với Sư Tử.
Hậu Phát: những câu hỏi hay gặp
Chòm sao Hậu Phát là gì?
Hậu Phát (Coma Berenices) là chòm sao hình mái tóc của hoàng hậu Berenice ở nửa bầu trời phía bắc, rộng 386,5 độ vuông, do Vopel vẽ (1536), Tycho Brahe ghi nhận (1602).
Ở Việt Nam xem chòm Hậu Phát vào tháng mấy?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 4 đến tháng 6; ngày 15/5, chòm sao lên cao nhất lúc 21:09 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Hậu Phát là sao nào?
Đó là β Com, cấp 4,23, ánh trắng ngả vàng.
Chòm sao Hậu Phát có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), đám sao mờ này được Ptolemy nhắc đến như "đám mây dưới đuôi Đại Hùng", mang tính Mặt Trăng và Kim tinh.
Tìm chòm Hậu Phát bằng cách nào?
Tìm sao sáng Arcturus rồi nhìn về phía tây khoảng 20°.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Đại Hùng
- Cùng mùa ngắm (tháng 5)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.