Chòm sao Xử Nữ (Virgo)
Với 1.294,4 độ vuông, chòm Virgo – người Việt gọi là Xử Nữ, viết tắt Vir – là chòm lớn thứ 2 của bầu trời, thuộc hai bên xích đạo trời. Tên Latinh Virgo chỉ người con gái đồng trinh. Dẫn đầu về độ sáng là Spica (α Vir), cấp 0,98. Từ Việt Nam, nên ngắm chòm sao vào các tối tháng 4 đến tháng 6.
| Tên Latinh | Virgo (tên Việt khác: Trinh Nữ) |
|---|---|
| Viết tắt | Vir |
| Sở hữu cách | Virginis |
| Diện tích | 1.294,428 độ vuông (3,14% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 2/88 |
| Tọa độ tâm | RA 13h22m, Dec −2,8° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 76° Nam đến 67° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 5 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 98 (9 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Spica (α Vir), cấp 0,98 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Hoàng Đạo |
| Mặt Trời đi qua (2026) | 17/9 – 31/10 |
| Giáp ranh | Thiên Bình, Mục Phu, Ô Nha, Hậu Phát, Sư Tử, Trường Xà, Cự Tước, Cự Xà |
Lịch sử và thần thoại của chòm Xử Nữ
Xét về lịch sử, Xử Nữ là một chòm sao có từ thời cổ đại; khoảng năm 150, Claudius Ptolemy đã ghi nó vào sách Almagest cùng các chòm khác mà người Hy Lạp thừa hưởng từ Babylon.
Xử Nữ thường được gắn với Demeter, nữ thần mùa màng, hoặc con gái bà là Persephone; bông lúa trong tay nàng là sao Spica. Một truyện khác cho rằng đây là Astraea, nữ thần công lý rời bỏ loài người cuối cùng.
Hướng về Xử Nữ là Cụm thiên hà Xử Nữ với hơn 1.000 thiên hà; thiên hà khổng lồ M87 ở tâm cụm có lỗ đen siêu nặng được chụp ảnh trực tiếp lần đầu năm 2019.
Ngắm chòm Xử Nữ ở đâu và khi nào?
"Cong theo Arcturus rồi thẳng tới Spica": nối tiếp đường cong cán Bắc Đẩu qua Arcturus sẽ gặp Spica.
Tối 15/5, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 66° về phía nam lúc 21:45. Mỗi ngày tâm chòm ở trên chân trời Hà Nội khoảng 11 giờ 49 phút: mọc phía đông, chếch nam 3° lúc 15:51, lặn phía tây, chếch nam 3° lúc 3:40. Sang tháng 6, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối. Sao Spica, cấp 1,0, là điểm sáng giúp nhận ra chòm sao ngay cả trong thành phố.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Người ở TP.HCM thấy chòm sao cao hơn, khoảng 76° so với 66° ở Hà Nội.
Các ngôi sao sáng trong chòm Xử Nữ
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Spica (α Vir) | Giác tú nhất | 0,98 | trắng xanh | 24°12′ Thiên Bình |
| Porrima (γ Vir) | – | 2,74 | trắng ngả vàng | 10°30′ Thiên Bình |
| Vindemiatrix (ε Vir) | – | 2,85 | vàng | 10°18′ Thiên Bình |
| Heze (ζ Vir) | – | 3,38 | trắng | 22°30′ Thiên Bình |
| Minelauva (δ Vir) | – | 3,39 | đỏ cam | 11°48′ Thiên Bình |
| Zavijava (β Vir) | – | 3,59 | trắng ngả vàng | 27°30′ Xử Nữ |
| 109 Vir | – | 3,73 | trắng | 8°54′ Bọ Cạp |
| Rijl al Awwa (μ Vir) | – | 3,87 | trắng ngả vàng | 10°30′ Bọ Cạp |
Với cấp 0,98, Spica (α Vir) là sao nổi bật nhất trong Xử Nữ; ánh sao có màu trắng xanh, thuộc nhóm sao sáng nhất bầu trời đêm. Tên Hán Việt của nó là Giác tú nhất. Xếp sau là Porrima (γ Vir), cấp 2,74; rồi đến Vindemiatrix (ε Vir), cấp 2,85. 9 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 89 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Ngoài các ngôi sao, Xử Nữ còn có gì?
- Thiên hà Mũ Rộng Vành (M104, NGC 4594): thiên hà xoắn ốc, cấp 8,3, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà elip M49 (NGC 4472): thiên hà elip, cấp 8,4, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà Xử Nữ A (M87, NGC 4486): thiên hà elip, cấp 8,6, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Thiên hà elip M60 (NGC 4649): thiên hà elip, cấp 8,8, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà elip M86 (NGC 4406): thiên hà elip, cấp 9,2, cần kính thiên văn
- Thiên hà elip M84 (NGC 4374): thiên hà elip, cấp 9,3, cần kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M90 (NGC 4569): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,5, cần kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M61 (NGC 4303): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,7, cần kính thiên văn
Chiêm tinh học nói gì về Xử Nữ?
Chòm Xử Nữ là một trong 12 chòm sao hoàng đạo và đặt tên cho cung Xử Nữ. Cung hoàng đạo Xử Nữ dài đúng 30° và rơi vào 23/8–22/9; ngược lại ranh giới chòm Xử Nữ không đều, do IAU vạch năm 1930. Hơn 2.000 năm qua, tuế sai đã đẩy lịch ấy đi gần một tháng: năm 2026, Mặt Trời ở trong chòm Xử Nữ từ 17/9 đến 31/10. Chiêm tinh Ấn Độ (sidereal) dùng vị trí sao thật nên gần với khoảng thời gian này hơn.
Theo truyền thống, Xử Nữ mang nguyên tố Đất, chịu sự cai quản của Thủy tinh và gắn với tính tỉ mỉ, chu đáo.
Ptolemy mô tả: các sao ở đầu và đỉnh cánh phía nam mang tính Thủy tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao sáng khác ở cánh nam và thắt lưng giống Thủy tinh, vừa phải Kim tinh; Vindemiatrix ở cánh bắc giống Thổ tinh và Thủy tinh; Spica giống Kim tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao ở chân và gấu áo giống Thủy tinh, vừa phải Hỏa tinh. (Theo Tetrabiblos, quyển I, chương 9.)
Trong lá số, hành tinh hợp với các sao này được cho là nhận thêm ảnh hưởng của Thủy tinh, tức trí tuệ, giao tiếp và sự linh hoạt, cùng chút Hỏa tinh (sự quyết liệt, can đảm và xung đột).
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, Xử Nữ là chòm "cùng mọc" với 20°06′ Thiên Bình; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 22°12′ Thiên Bình.
Vị trí hoàng đạo nhiệt đới (năm 2026) của các sao chính: Spica ở 24°12′ Thiên Bình (vĩ độ hoàng đạo −2,1°), một trong 15 sao cố định Behenian của chiêm tinh trung cổ. Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Chòm Xử Nữ trong thiên văn phương Đông
Xử Nữ chứa hai tú mở đầu Thanh Long phương Đông: Giác (Giác Mộc Giao – sao Spica, tốt) và Cang (Cang Kim Long – xấu). Một số sao của Xử Nữ như Porrima và Vindemiatrix thuộc bức tường của Thái Vi viên.
Lịch thiên văn và luận giải 12 cung hoàng đạo hằng ngày
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Xử Nữ
Chòm sao Xử Nữ là gì?
Đó là chòm Virgo trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng người con gái đồng trinh; chòm rộng 1.294,4 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Khi nào nhìn thấy chòm sao Xử Nữ ở Việt Nam?
Nên ngắm vào tháng 4 đến tháng 6. Chẳng hạn ngày 15/5, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 21:45; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Xử Nữ là sao nào?
Đó là Spica (α Vir), cấp 0,98, ánh trắng xanh; phương Đông gọi là Giác tú nhất.
Mặt Trời đi qua chòm sao Xử Nữ vào thời gian nào?
Năm 2026, Mặt Trời ở trong ranh giới chòm Xử Nữ từ 17/9 đến 31/10. Cung Xử Nữ trong chiêm tinh lại là 23/8–22/9, lệch do tuế sai.
Xử Nữ ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao ở đầu và đỉnh cánh phía nam mang tính Thủy tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao sáng khác ở cánh nam và thắt lưng giống Thủy tinh, vừa phải Kim tinh; Vindemiatrix ở cánh bắc giống Thổ tinh và Thủy tinh; Spica giống Kim tinh, phần nào Hỏa tinh; các sao ở chân và gấu áo giống Thủy tinh, vừa phải Hỏa tinh.
Chòm sao liên quan
- Họ Hoàng Đạo
- Cùng mùa ngắm (tháng 5)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.