Chòm sao Bán Nhân Mã (Centaurus)
Trong 88 chòm sao chính thức, Bán Nhân Mã (Centaurus, Cen) đứng thứ 9 về diện tích (1.060,4 độ vuông) và nằm ở thiên cầu nam. Tên gọi có nghĩa là nhân mã (người nửa ngựa). Dẫn đầu về độ sáng là Rigil Kentaurus (α1 Cen), cấp -0,01. Tháng 5 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam.
| Tên Latinh | Centaurus |
|---|---|
| Viết tắt | Cen |
| Sở hữu cách | Centauri |
| Diện tích | 1.060,422 độ vuông (2,57% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 9/88 |
| Tọa độ tâm | RA 13h08m, Dec −49,6° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 25° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 5 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 174 (21 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Rigil Kentaurus (α1 Cen), cấp -0,01 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Vũ Tiên |
| Giáp ranh | Trường Xà, Sài Lang, Nam Thập Tự, Viên Quy, Thương Dăng, Thuyền Phàm, Thuyền Để, Bơm Khí |
Lịch sử và thần thoại của chòm Bán Nhân Mã
Về nguồn gốc, Bán Nhân Mã là chòm sao thuộc nhóm 48 chòm kinh điển của Ptolemy (Almagest, khoảng năm 150), hình tượng bắt nguồn từ thần thoại Hy Lạp và thiên văn Lưỡng Hà.
Chòm sao thường được gắn với Chiron, nhân mã hiền triết, thầy của Achilles, Jason và Asclepius. Bị trúng mũi tên tẩm độc của Hercules, ông từ bỏ sự bất tử và được Zeus đặt lên trời.
Hệ Alpha Centauri, gồm cả sao lùn đỏ Proxima Centauri, là hệ sao gần Mặt Trời nhất, cách khoảng 4,2–4,4 năm ánh sáng.
Ngắm chòm Bán Nhân Mã ở đâu và khi nào?
Hai sao sáng Alpha và Beta Centauri chỉ thẳng về phía Nam Thập Tự.
Lấy ngày 15/5 làm mốc: lúc 21:31, chòm sao ở vị trí cao nhất trong đêm, khoảng 19° về phía nam nếu nhìn từ Hà Nội. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 17:19 (hướng nam, chếch đông 35°), lặn lúc 1:43 (hướng nam, chếch tây 35°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 8 giờ 24 phút. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn khoảng 2 giờ. Từ sao Mimosa thuộc chòm Nam Thập Tự, nhìn về phía bắc khoảng 10° sẽ gặp vùng trời của Bán Nhân Mã.
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 30° (Hà Nội 19°).
Các sao chính của chòm Bán Nhân Mã
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Rigil Kentaurus (α1 Cen) | Nam Môn nhị | -0,01 | vàng | 29°54′ Bọ Cạp |
| Hadar (β Cen) | Mã Phúc nhất | 0,61 | trắng xanh | 24°12′ Bọ Cạp |
| Toliman (α2 Cen) | – | 1,35 | vàng | 29°48′ Bọ Cạp |
| Menkent (θ Cen) | Khố Lâu tam | 2,06 | cam | 12°42′ Bọ Cạp |
| Muhlifain (γ Cen) | – | 2,20 | trắng xanh | 2°42′ Bọ Cạp |
| ε Cen | – | 2,29 | trắng xanh | 15°54′ Bọ Cạp |
| η Cen | – | 2,33 | trắng xanh | 20°36′ Bọ Cạp |
| ζ Cen | – | 2,55 | trắng xanh | 15°18′ Bọ Cạp |
Với cấp -0,01, Rigil Kentaurus (α1 Cen) là sao nổi bật nhất trong Bán Nhân Mã; ánh sao có màu vàng, thuộc nhóm sao sáng nhất bầu trời đêm. Trong thiên văn cổ Trung Hoa, đây là sao Nam Môn nhị. Xếp sau là Hadar (β Cen), cấp 0,61; rồi đến Toliman (α2 Cen), cấp 1,35. Tổng cộng chòm có 174 sao sáng hơn cấp 6, giới hạn của mắt thường ở vùng trời tối.
Thiên hà, tinh vân và cụm sao trong chòm Bán Nhân Mã
- Cụm sao cầu Omega Centauri (NGC 5139): cụm sao cầu, cấp 5,3, mắt thường thấy như một đốm mờ khi trời tối
Mưa sao băng từ chòm Bán Nhân Mã
- Mưa sao băng Alpha Centaurid: cực đại khoảng 8/2
Chiêm tinh học nói gì về Bán Nhân Mã?
Ptolemy cho các sao ở phần người mang tính Kim tinh và Thủy tinh; các sao sáng ở phần ngựa mang tính Kim tinh và Mộc tinh. (Ptolemy, Tetrabiblos I.9.)
Trong lá số, hành tinh hợp với các sao này được cho là nhận thêm ảnh hưởng của Kim tinh, tức hòa hợp, cái đẹp và tình cảm, thêm vào đó là Thủy tinh – học hỏi, buôn bán và tài ăn nói.
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 10°18′ Bọ Cạp trùng lúc tâm chòm Bán Nhân Mã mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 18°18′ Thiên Bình.
Vị trí hoàng đạo nhiệt đới (năm 2026) của các sao chính: Rigil Kentaurus ở 29°54′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −42,6°); Hadar ở 24°12′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −44,1°); Toliman ở 29°48′ Bọ Cạp (vĩ độ hoàng đạo −42,6°). Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Phương Đông nhìn chòm Bán Nhân Mã thế nào?
Alpha Centauri là Nam Môn nhị (cửa nam). Từ Việt Nam, Bán Nhân Mã hiện ở phía nam vào các tối tháng 4–6; Alpha Centauri chỉ lên thấp, cao chừng 8° ở Hà Nội và gần 21° ở Cà Mau.
Bán Nhân Mã: những câu hỏi hay gặp
Chòm sao Bán Nhân Mã là gì?
Bán Nhân Mã là tên Việt của chòm Centaurus – nhân mã (người nửa ngựa). Chòm sao nằm ở thiên cầu nam, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Mấy giờ thì thấy chòm Bán Nhân Mã?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 4 đến tháng 6; ngày 15/5, chòm sao lên cao nhất lúc 21:31 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Bán Nhân Mã là sao nào?
Sao sáng nhất là Rigil Kentaurus (α1 Cen): cấp -0,01, màu vàng; phương Đông gọi là Nam Môn nhị.
Chòm sao Bán Nhân Mã có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao ở phần người mang tính Kim tinh và Thủy tinh; các sao sáng ở phần ngựa mang tính Kim tinh và Mộc tinh.
Tìm chòm Bán Nhân Mã bằng cách nào?
Tìm sao sáng Mimosa rồi nhìn về phía bắc khoảng 10°.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Vũ Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 5)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.