Chòm sao Đỗ Quyên (Tucana)
Ký hiệu Tuc, tên Latinh Tucana: đó là chòm sao Đỗ Quyên, rộng 294,6 độ vuông, hạng 48/88 về kích thước, nằm ở vùng trời quanh thiên cực nam. Tên gọi có nghĩa là chim toucan (chim mỏ to Nam Mỹ). Ngôi sao sáng nhất trong chòm là α Tuc, cấp 2,87. Tháng 10 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam. Chỉ các tỉnh phía Nam thấy trọn chòm sao.
| Tên Latinh | Tucana (tên Việt khác: Chim Mỏ Sừng) |
|---|---|
| Viết tắt | Tuc |
| Sở hữu cách | Tucanae |
| Diện tích | 294,557 độ vuông (0,71% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 48/88 |
| Tọa độ tâm | RA 23h46m, Dec −65,7° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 15° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 10 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 27 (2 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | α Tuc, cấp 2,87 |
| Nguồn gốc | do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16 |
| Họ chòm sao | Bayer |
| Giáp ranh | Thủy Xà, Ấn Đệ An, Phượng Hoàng, Thiên Hạc, Nam Cực |
Chòm sao Đỗ Quyên ra đời thế nào?
Xét về lịch sử, Đỗ Quyên là một trong 12 chòm sao phương Nam do hai hoa tiêu Hà Lan Keyser và de Houtman phác họa trong chuyến đi Đông Ấn 1595–1597; Plancius đưa chúng lên quả cầu sao, rồi Bayer in vào Uranometria (1603).
Loài chim mỏ to sặc sỡ ở Nam Mỹ được các thủy thủ Hà Lan chọn làm tên chòm sao.
Đỗ Quyên chứa Đám Mây Magellan Nhỏ và cụm sao cầu 47 Tucanae (NGC 104), sáng thứ hai bầu trời sau Omega Centauri.
Cách tìm chòm sao Đỗ Quyên trên bầu trời Việt Nam
Ở Hà Nội ngày 15/10, chòm sao đạt độ cao lớn nhất (3°, về phía nam) vào 22:06. Hôm ấy chòm sao mọc lúc 20:00 (hướng nam, chếch đông 12°), lặn lúc 0:12 (hướng nam, chếch tây 12°); thời gian nằm trên chân trời khoảng 4 giờ 12 phút. Sang tháng 11, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối. Hãy bắt đầu từ Achernar – sao sáng của chòm Ba Giang; dịch khoảng 15° về phía tây nam là tới giữa chòm Đỗ Quyên (khoảng 1 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
TP.HCM và Cà Mau thấy trọn chòm sao, còn các tỉnh phía bắc vĩ độ 15° chỉ thấy phần lớn của nó. Càng vào Nam chòm sao càng cao: 14° ở TP.HCM, 3° ở Hà Nội.
Những sao nổi bật của Đỗ Quyên
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| α Tuc | – | 2,87 | cam | 10°00′ Bảo Bình |
| γ Tuc | – | 3,99 | trắng ngả vàng | 20°48′ Bảo Bình |
| ζ Tuc | – | 4,23 | trắng ngả vàng | 22°42′ Bảo Bình |
| κ Tuc | – | 4,25 | trắng ngả vàng | 22°42′ Bảo Bình |
| β1 Tuc | – | 4,36 | trắng xanh | 27°00′ Bảo Bình |
| ε Tuc | – | 4,49 | trắng xanh | 19°06′ Bảo Bình |
| δ Tuc | – | 4,51 | trắng xanh | 7°30′ Bảo Bình |
| β2 Tuc | – | 4,53 | trắng | 27°00′ Bảo Bình |
Với cấp 2,87, α Tuc là sao nổi bật nhất trong Đỗ Quyên; ánh sao có màu cam, thấy rõ ở vùng ngoại ô. Xếp sau là γ Tuc, cấp 3,99; rồi đến ζ Tuc, cấp 4,23. Ở nơi không ô nhiễm ánh sáng, mắt thường đếm được khoảng 27 sao trong ranh giới chòm; 2 sao sáng hơn cấp 4.
Ngoài các ngôi sao, Đỗ Quyên còn có gì?
- Đám Mây Magellan Nhỏ (SMC): thiên hà không đều, cấp 2,2, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
- Cụm sao cầu 47 Tucanae (NGC 104): cụm sao cầu, cấp 4,1, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
Đỗ Quyên và chiêm tinh
Ptolemy và các tác giả Hy Lạp không biết đến Đỗ Quyên: chòm sao ra đời từ cuối thế kỷ 16. Vì thế chiêm tinh học không có “bản chất hành tinh” chính thức cho nó; người đọc lá số hiện đại đôi khi mượn biểu tượng chim toucan (chim mỏ to Nam Mỹ) để diễn giải.
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 5°24′ Song Tử trùng lúc tâm chòm Đỗ Quyên mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 26°12′ Song Ngư.
Kinh độ hoàng đạo năm 2026 của α Tuc là 10°00′ Bảo Bình, vĩ độ −45,4°; cách hoàng đạo quá xa nên hiếm khi được tính đến khi luận sao cố định.
Chòm Đỗ Quyên trong thiên văn phương Đông
Trong danh sách sao phương Nam thời Minh, vùng này được gọi là Điểu Huế (mỏ chim).
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Đỗ Quyên
Chòm Đỗ Quyên có nghĩa là gì?
Đỗ Quyên là tên Việt của chòm Tucana – chim toucan (chim mỏ to Nam Mỹ). Chòm sao nằm ở vùng trời quanh thiên cực nam, do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16.
Mấy giờ thì thấy chòm Đỗ Quyên?
Nên ngắm vào tháng 9 đến tháng 11. Chẳng hạn ngày 15/10, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 22:06; chỉ phía nam vĩ độ 15° Bắc mới thấy trọn.
Ngôi sao sáng nhất chòm Đỗ Quyên là sao nào?
Đó là α Tuc, cấp 2,87, ánh cam.
Đỗ Quyên ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Chiêm tinh cổ điển không gán ý nghĩa riêng cho Đỗ Quyên vì đây là chòm sao hiện đại. Nếu xét chòm "cùng mọc", tâm chòm mọc cùng 5°24′ Song Tử ở vĩ độ Hà Nội.
Làm sao tìm chòm sao Đỗ Quyên?
Lấy Achernar làm mốc: chòm Đỗ Quyên nằm cách đó chừng 15° về phía tây nam.
Chòm sao liên quan
- Họ Bayer
- Cùng mùa ngắm (tháng 10)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.