Chòm sao Phượng Hoàng (Phoenix)
Với 469,3 độ vuông, chòm Phoenix – người Việt gọi là Phượng Hoàng, viết tắt Phe – là chòm lớn thứ 37 của bầu trời, thuộc nửa bầu trời phía nam. Tên Latinh Phoenix chỉ chim phượng hoàng (phoenix). Dẫn đầu về độ sáng là Ankaa (α Phe), cấp 2,40. Từ Việt Nam, nên ngắm chòm sao vào các tối tháng 10 đến tháng 12.
| Tên Latinh | Phoenix |
|---|---|
| Viết tắt | Phe |
| Sở hữu cách | Phoenicis |
| Diện tích | 469,319 độ vuông (1,14% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 37/88 |
| Tọa độ tâm | RA 0h54m, Dec −48,6° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 32° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 11 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 39 (7 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Ankaa (α Phe), cấp 2,40 |
| Nguồn gốc | do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16 |
| Họ chòm sao | Bayer |
| Giáp ranh | Ngọc Phu, Ba Giang, Đỗ Quyên, Thiên Hạc, Thiên Lô |
Lịch sử chòm sao Phượng Hoàng
Phượng Hoàng là do hai nhà hàng hải Hà Lan Pieter Dirkszoon Keyser và Frederick de Houtman lập từ các quan sát bầu trời phương Nam cuối thế kỷ 16, xuất hiện lần đầu trên quả cầu sao của Petrus Plancius (1597–1598) rồi được Johann Bayer đưa vào tập bản đồ Uranometria năm 1603.
Phượng hoàng tái sinh từ đống tro tàn của chính mình sau mỗi chu kỳ sống. Người Ả Rập cổ thấy ở vùng này hình chiếc thuyền.
Tìm Phượng Hoàng trên bầu trời đêm
Giữa tháng (15/11), tâm chòm sao lên cao nhất lúc 21:12 ở Hà Nội, cao 20° về phía nam. Tâm chòm mọc khoảng 16:56 ở hướng nam, chếch đông 37° và lặn lúc 1:28 ở hướng nam, chếch tây 37°, tức là ở trên chân trời chừng 8 giờ 32 phút mỗi ngày. Sang tháng 12, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối. Mốc dễ tìm nhất là sao Achernar (chòm Ba Giang, cấp 0,5): tâm chòm Phượng Hoàng cách nó khoảng 10° về phía tây bắc.
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Người ở TP.HCM thấy chòm sao cao hơn, khoảng 31° so với 20° ở Hà Nội.
Các sao chính của chòm Phượng Hoàng
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Ankaa (α Phe) | Hỏa Điểu lục | 2,40 | cam | 15°54′ Song Ngư |
| β Phe | – | 3,32 | vàng | 20°48′ Song Ngư |
| γ Phe | – | 3,41 | đỏ cam | 28°30′ Song Ngư |
| ε Phe | – | 3,88 | cam | 10°00′ Song Ngư |
| κ Phe | – | 3,93 | trắng | 14°54′ Song Ngư |
| δ Phe | – | 3,93 | vàng | 24°00′ Song Ngư |
| Wurren (ζ Phe) | – | 3,94 | trắng xanh | 12°48′ Song Ngư |
| η Phe | – | 4,36 | trắng | 5°42′ Song Ngư |
Đứng đầu về độ sáng là Ankaa (α Phe), một ngôi sao màu cam, cấp 2,40, dễ thấy cả trong thành phố. Tên Hán Việt của nó là Hỏa Điểu lục. Sao sáng thứ hai là β Phe, cấp 3,32 và γ Phe, cấp 3,41. 7 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 32 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Mưa sao băng có tâm điểm ở Phượng Hoàng
- Mưa sao băng Phoenicid: cực đại khoảng 2/12, từng bùng phát năm 1956
Phượng Hoàng và chiêm tinh
Phượng Hoàng là chòm sao hiện đại, không có trong hệ thống của Ptolemy, nên chiêm tinh cổ điển không gán cho nó bản chất hành tinh nào. Một số người theo chiêm tinh hiện đại diễn giải theo biểu tượng tên gọi (chim phượng hoàng (phoenix)), nhưng đó là cách luận cá nhân, không có nguồn cổ làm chuẩn.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, Phượng Hoàng là chòm "cùng mọc" với 18°42′ Kim Ngưu; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 14°42′ Bạch Dương.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Ankaa ở 15°54′ Song Ngư (vĩ độ hoàng đạo −40,6°). Thông thường chỉ góc hợp sai số khoảng 1° mới được tính; kinh độ của sao tăng 1° sau mỗi 72 năm nên lá số các thế hệ khác nhau cần điều chỉnh.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Trong danh sách sao phương Nam thời Minh, vùng này được gọi là Hỏa Điểu (chim lửa); sao Ankaa là Hỏa Điểu lục.
Hỏi đáp nhanh về chòm Phượng Hoàng
Chòm Phượng Hoàng có nghĩa là gì?
Phượng Hoàng (Phoenix) là chòm sao hình chim phượng hoàng (phoenix) ở nửa bầu trời phía nam, rộng 469,3 độ vuông, do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16.
Ở Việt Nam xem chòm Phượng Hoàng vào tháng mấy?
Khoảng tháng 10 đến tháng 12, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 21:12 ngày 15/11 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Phượng Hoàng là sao nào?
Ankaa (α Phe), cấp sao 2,40, màu cam; phương Đông gọi là Hỏa Điểu lục.
Chòm sao Phượng Hoàng có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Chiêm tinh cổ điển không gán ý nghĩa riêng cho Phượng Hoàng vì đây là chòm sao hiện đại. Nếu xét chòm "cùng mọc", tâm chòm mọc cùng 18°42′ Kim Ngưu ở vĩ độ Hà Nội.
Tìm chòm Phượng Hoàng bằng cách nào?
Lấy Achernar làm mốc: chòm Phượng Hoàng nằm cách đó chừng 10° về phía tây bắc.
Chòm sao liên quan
- Họ Bayer
- Cùng mùa ngắm (tháng 11)
- Tra cứu
Dữ liệu: d3-celestial (ranh giới IAU 1930, đường nối chòm sao), danh mục Hipparcos, Astronomy Engine cho thời gian và tọa độ. Chiêm tinh theo Tetrabiblos và Astronomica (Manilius), mang tính tham khảo.