Chòm sao Nam Cực (Octans)
Chòm sao Nam Cực – tên Latinh Octans, ký hiệu IAU Oct – chiếm 291,0 độ vuông ở vùng cực nam của bầu trời, xếp thứ 50 về độ rộng trong 88 chòm sao. Hình tượng của chòm là kính bát phân (dụng cụ đo góc của thủy thủ). Sao sáng nhất là ν Oct, cấp sao 3,73. Tâm chòm sao không bao giờ mọc ở Việt Nam; từ các tỉnh cực Nam chỉ thấy được rìa phía bắc của nó, sát chân trời hướng nam.
| Tên Latinh | Octans (tên Việt khác: Bát Phân Nghi) |
|---|---|
| Viết tắt | Oct |
| Sở hữu cách | Octantis |
| Diện tích | 291,045 độ vuông (0,71% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 50/88 |
| Tọa độ tâm | RA 21h05m, Dec −87,7° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 0° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | không xác định (ở Việt Nam chỉ thấy rìa phía bắc) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 35 (1 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | ν Oct, cấp 3,73 |
| Nguồn gốc | do Lacaille đặt (1756) |
| Họ chòm sao | La Caille |
| Giáp ranh | Yển Diên, Chim Thiên Đường, Sơn Án, Thủy Xà, Khổng Tước, Ấn Đệ An, Đỗ Quyên |
Ai đặt ra chòm sao Nam Cực?
Nam Cực là một trong 14 chòm sao mới mà Lacaille vẽ khi lập danh mục gần 10.000 sao phương Nam tại Mũi Hảo Vọng năm 1751–1752, phần lớn mang tên dụng cụ khoa học và nghệ thuật. Lacaille đặt tên theo kính bát phân do John Hadley chế tạo năm 1730.
Thiên cực nam nằm trong chòm sao này. Khác với sao Bắc Cực sáng rõ, "sao Nam Cực" Sigma Octantis chỉ ở cấp 5,4, rất khó thấy bằng mắt thường.
Cách tìm chòm sao Nam Cực trên bầu trời Việt Nam
Ở vĩ độ Hà Nội, tâm chòm sao không lên khỏi chân trời; chỉ phần phía bắc của chòm ló lên sát hướng nam. Từ sao Acrux thuộc chòm Nam Thập Tự, nhìn về phía nam khoảng 30° sẽ gặp vùng trời của Nam Cực (khoảng 1,5 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Từ Việt Nam chỉ thấy phần phía bắc của chòm sao, thấp trên chân trời phía nam; các tỉnh cực Nam có lợi thế nhất.
Các sao chính của chòm Nam Cực
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| ν Oct | – | 3,73 | cam | 20°06′ Ma Kết |
| β Oct | – | 4,13 | trắng | 18°24′ Ma Kết |
| δ Oct | – | 4,31 | cam | 19°24′ Nhân Mã |
| θ Oct | – | 4,78 | cam | 0°30′ Bảo Bình |
| ε Oct | – | 5,09 | cam | 18°36′ Ma Kết |
| γ1 Oct | – | 5,10 | vàng | 19°36′ Ma Kết |
| α Oct | – | 5,13 | trắng ngả vàng | 17°24′ Ma Kết |
| λ Oct | – | 5,27 | vàng | 13°36′ Ma Kết |
Với cấp 3,73, ν Oct là sao nổi bật nhất trong Nam Cực; ánh sao có màu cam, cần trời ngoại ô hoặc nông thôn. Xếp sau là β Oct, cấp 4,13; rồi đến δ Oct, cấp 4,31. Tổng cộng chòm có 35 sao sáng hơn cấp 6, giới hạn của mắt thường ở vùng trời tối.
Chiêm tinh học nói gì về Nam Cực?
Chiêm tinh truyền thống chỉ dùng các chòm sao cổ và những sao sáng gần hoàng đạo. Nam Cực được thêm vào bản đồ sao từ giữa thế kỷ 18, các sao lại mờ, nên hầu như không xuất hiện trong luận giải lá số; nếu có, người ta dựa vào biểu tượng kính bát phân (dụng cụ đo góc của thủy thủ).
Sao sáng nhất ν Oct nằm ở 20°06′ Ma Kết theo hoàng đạo nhiệt đới (vĩ độ hoàng đạo −57,8°, năm 2026), quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách luận sao cố định thông thường.
Chòm Nam Cực trong thiên văn phương Đông
Thiên văn cổ Trung Hoa không biết vùng trời này; các sao quanh thiên cực nam chỉ được đặt tên khi các nhà thiên văn phương Tây mang bản đồ sao phương Nam sang vào thế kỷ 17.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Nam Cực
Chòm Nam Cực có nghĩa là gì?
Nam Cực là tên Việt của chòm Octans – kính bát phân (dụng cụ đo góc của thủy thủ). Chòm sao nằm ở vùng cực nam của bầu trời, do Lacaille đặt (1756).
Ở Việt Nam xem chòm Nam Cực vào tháng mấy?
Ở Việt Nam tâm chòm sao không bao giờ mọc. Từ Cà Mau hay Côn Đảo, vào đêm trời thật trong có thể thấy một vài sao ở rìa phía bắc của chòm, rất thấp trên chân trời hướng nam.
Ngôi sao sáng nhất chòm Nam Cực là sao nào?
Đó là ν Oct, cấp 3,73, ánh cam.
Chòm sao Nam Cực có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Nam Cực không thuộc hệ thống chòm sao cổ nên chiêm tinh truyền thống ít nhắc đến.
Tìm chòm Nam Cực bằng cách nào?
Lấy Acrux làm mốc: chòm Nam Cực nằm cách đó chừng 30° về phía nam.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ La Caille
- Cùng mùa ngắm (tháng 9)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.