Chòm sao Yển Diên (Chamaeleon)
Với 131,6 độ vuông, chòm Chamaeleon – người Việt gọi là Yển Diên, viết tắt Cha – là chòm lớn thứ 79 của bầu trời, thuộc vùng trời quanh thiên cực nam. Hình tượng của chòm là con tắc kè hoa. Sao sáng nhất là α Cha, cấp sao 4,05. Tháng 4 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam. Từ Việt Nam chỉ thấy được một phần chòm sao.
| Tên Latinh | Chamaeleon (tên Việt khác: Tắc Kè Hoa) |
|---|---|
| Viết tắt | Cha |
| Sở hữu cách | Chamaeleontis |
| Diện tích | 131,592 độ vuông (0,32% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 79/88 |
| Tọa độ tâm | RA 10h42m, Dec −80,6° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 7° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 4 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 19 (0 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | α Cha, cấp 4,05 |
| Nguồn gốc | do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16 |
| Họ chòm sao | Bayer |
| Giáp ranh | Nam Cực, Thương Dăng, Thuyền Để, Phi Ngư, Chim Thiên Đường, Sơn Án |
Nguồn gốc tên gọi Yển Diên
Yển Diên là do hai nhà hàng hải Hà Lan Pieter Dirkszoon Keyser và Frederick de Houtman lập từ các quan sát bầu trời phương Nam cuối thế kỷ 16, xuất hiện lần đầu trên quả cầu sao của Petrus Plancius (1597–1598) rồi được Johann Bayer đưa vào tập bản đồ Uranometria năm 1603.
Các thủy thủ Hà Lan đặt tên theo loài bò sát đổi màu họ gặp trên đường tới Đông Ấn. Chòm sao nhỏ, nằm sát thiên cực nam.
Cách tìm chòm sao Yển Diên trên bầu trời Việt Nam
Từ Hà Nội không thấy được tâm chòm sao, vì nó luôn ở dưới chân trời phía nam. Mốc dễ tìm nhất là sao Acrux (chòm Nam Thập Tự, cấp 0,8): tâm chòm Yển Diên cách nó khoảng 20° về phía nam (khoảng 1 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Chòm sao quá gần thiên cực nam nên người Việt chỉ thấy được rìa phía bắc của nó, sát chân trời hướng nam.
Sao sáng nhất chòm Yển Diên
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| α Cha | – | 4,05 | trắng ngả vàng | 29°42′ Bọ Cạp |
| γ Cha | – | 4,11 | đỏ cam | 0°48′ Nhân Mã |
| β Cha | – | 4,24 | trắng xanh | 5°48′ Nhân Mã |
| θ Cha | – | 4,34 | cam | 1°24′ Nhân Mã |
| δ2 Cha | – | 4,45 | trắng xanh | 6°00′ Nhân Mã |
| ε Cha | – | 4,88 | trắng xanh | 2°42′ Nhân Mã |
| κ Cha | – | 5,04 | đỏ cam | 29°36′ Bọ Cạp |
| ζ Cha | – | 5,07 | trắng xanh | 8°00′ Nhân Mã |
Đứng đầu về độ sáng là α Cha, một ngôi sao màu trắng ngả vàng, cấp 4,05, khá mờ, cần trời thật tối và không trăng. Xếp sau là γ Cha, cấp 4,11; rồi đến β Cha, cấp 4,24. Toàn chòm có 19 sao sáng hơn cấp 6 nhưng không sao nào vượt cấp 4, nên rất khó nhận ra.
Chiêm tinh học nói gì về Yển Diên?
Chiêm tinh truyền thống chỉ dùng các chòm sao cổ và những sao sáng gần hoàng đạo. Yển Diên được thêm vào bản đồ sao từ cuối thế kỷ 16, các sao lại mờ, nên gần như không xuất hiện trong luận giải lá số; nếu có, người ta dựa vào biểu tượng con tắc kè hoa.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Cà Mau, Yển Diên là chòm "cùng mọc" với 16°18′ Bọ Cạp; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 8°48′ Xử Nữ.
Sao sáng nhất α Cha nằm ở 29°42′ Bọ Cạp theo hoàng đạo nhiệt đới (vĩ độ hoàng đạo −75,4°, năm 2026), quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách đọc sao cố định thông thường.
Chòm Yển Diên trong thiên văn phương Đông
Trong danh sách sao phương Nam thời Minh, vùng này được gọi là Tiểu Đẩu (cái đấu nhỏ).
Yển Diên: những câu hỏi hay gặp
Chòm sao Yển Diên là gì?
Yển Diên (Chamaeleon) là chòm sao hình con tắc kè hoa ở vùng trời quanh thiên cực nam, rộng 131,6 độ vuông, do Keyser và de Houtman lập cuối thế kỷ 16.
Khi nào nhìn thấy chòm sao Yển Diên ở Việt Nam?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 3 đến tháng 5; ngày 15/4, chòm sao lên cao nhất lúc 21:03 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam chỉ thấy được một phần chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Yển Diên là sao nào?
α Cha, cấp sao 4,05, màu trắng ngả vàng.
Chòm sao Yển Diên có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Yển Diên không thuộc hệ thống chòm sao cổ nên chiêm tinh truyền thống ít nhắc đến.
Tìm chòm Yển Diên bằng cách nào?
Lấy Acrux làm mốc: chòm Yển Diên nằm cách đó chừng 20° về phía nam.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Bayer
- Cùng mùa ngắm (tháng 4)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.