Chòm sao Thiên Lô (Fornax)
Trong 88 chòm sao chính thức, Thiên Lô (Fornax, For) đứng thứ 41 về diện tích (397,5 độ vuông) và nằm ở nửa bầu trời phía nam. Tên Latinh Fornax chỉ lò nung hóa học. Dalim (α For) là sao sáng nhất của chòm, cấp sao 3,80. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 12.
| Tên Latinh | Fornax (tên Việt khác: Lò Nung) |
|---|---|
| Viết tắt | For |
| Sở hữu cách | Fornacis |
| Diện tích | 397,502 độ vuông (0,96% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 41/88 |
| Tọa độ tâm | RA 2h47m, Dec −32,0° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 51° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 12 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 26 (1 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Dalim (α For), cấp 3,80 |
| Nguồn gốc | do Lacaille đặt (1756) |
| Họ chòm sao | La Caille |
| Giáp ranh | Ba Giang, Kình Ngư, Ngọc Phu, Phượng Hoàng |
Ai đặt ra chòm sao Thiên Lô?
Xét về lịch sử, Thiên Lô là một trong 14 chòm sao mới mà Lacaille vẽ khi lập danh mục gần 10.000 sao phương Nam tại Mũi Hảo Vọng năm 1751–1752, phần lớn mang tên dụng cụ khoa học và nghệ thuật. Tên gốc của Lacaille là Fornax chemica, chiếc lò nung dùng trong các thí nghiệm hóa học.
Vùng trời này rất nghèo sao nhưng giàu thiên hà: ở đây có Cụm thiên hà Thiên Lô và trường ảnh "Hubble Ultra Deep Field".
Khi nào thấy chòm sao Thiên Lô?
Giữa tháng (15/12), tâm chòm sao lên cao nhất lúc 21:07 ở Hà Nội, cao 37° về phía nam. Tâm chòm mọc khoảng 16:03 ở hướng đông, chếch nam 35° và lặn lúc 2:10 ở hướng tây, chếch nam 35°, tức là ở trên chân trời chừng 10 giờ 7 phút mỗi ngày đêm. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn chừng 2 giờ. Hãy bắt đầu từ Achernar – sao sáng của chòm Ba Giang; dịch khoảng 30° về phía đông bắc là tới giữa chòm Thiên Lô (khoảng 1,5 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Từ Hà Giang đến Cà Mau, cả chòm sao đều lên khỏi chân trời. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 47° (Hà Nội 37°).
Các ngôi sao sáng trong chòm Thiên Lô
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Dalim (α For) | – | 3,80 | trắng ngả vàng | 5°00′ Kim Ngưu |
| β For | – | 4,45 | vàng | 26°36′ Bạch Dương |
| ν For | – | 4,68 | trắng xanh | 16°42′ Bạch Dương |
| ω For | – | 4,96 | trắng xanh | 24°54′ Bạch Dương |
| δ For | – | 4,99 | trắng xanh | 12°18′ Kim Ngưu |
| φ For | – | 5,13 | trắng | 20°06′ Bạch Dương |
| κ For | – | 5,19 | vàng | 24°12′ Bạch Dương |
| μ For | – | 5,27 | trắng xanh | 18°00′ Bạch Dương |
Với cấp 3,80, Dalim (α For) là sao nổi bật nhất trong Thiên Lô; ánh sao có màu trắng ngả vàng, nhìn rõ ở vùng ngoại ô. Tiếp theo về độ sáng có β For với cấp 4,45 và ν For, cấp 4,68. Ở nơi không ô nhiễm ánh sáng, mắt thường đếm được khoảng 26 sao trong ranh giới chòm; 1 sao sáng hơn cấp 4.
Thiên Lô và chiêm tinh
Chiêm tinh truyền thống chỉ dùng các chòm sao cổ và những sao sáng gần hoàng đạo. Thiên Lô được thêm vào bản đồ sao từ giữa thế kỷ 18, các sao lại mờ, nên gần như không xuất hiện trong luận giải lá số; nếu có, người ta dựa vào biểu tượng lò nung hóa học.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, Thiên Lô là chòm "cùng mọc" với 6°12′ Song Tử; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 14°18′ Kim Ngưu.
Kinh độ hoàng đạo năm 2026 của Dalim (α For) là 5°00′ Kim Ngưu, vĩ độ −44,7°; quá xa hoàng đạo để được dùng trong cách luận sao cố định thông thường.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Từ Việt Nam, Thiên Lô lên khá cao ở phía nam vào các tối tháng 11–12.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Thiên Lô
Chòm Thiên Lô có nghĩa là gì?
Thiên Lô là tên Việt của chòm Fornax – lò nung hóa học. Chòm sao nằm ở nửa bầu trời phía nam, do Lacaille đặt (1756).
Khi nào nhìn thấy chòm sao Thiên Lô ở Việt Nam?
Nên ngắm vào tháng 11 đến tháng 1. Chẳng hạn ngày 15/12, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 21:07; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Thiên Lô là sao nào?
Dalim (α For), cấp sao 3,80, màu trắng ngả vàng.
Chòm sao Thiên Lô có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Thiên Lô không thuộc hệ thống chòm sao cổ nên chiêm tinh truyền thống ít nhắc đến. Nếu xét chòm "cùng mọc", tâm chòm mọc cùng 6°12′ Song Tử ở vĩ độ Hà Nội.
Tìm chòm Thiên Lô bằng cách nào?
Lấy Achernar làm mốc: chòm Thiên Lô nằm cách đó chừng 30° về phía đông bắc.
Chòm sao liên quan
- Họ La Caille
- Cùng mùa ngắm (tháng 12)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.