Chòm sao Tiên Nữ (Andromeda)
Tiên Nữ (Andromeda) chiếm 1,75% diện tích bầu trời, tương đương 722,3 độ vuông ở thiên cầu bắc, đứng thứ 19 trong danh sách 88 chòm sao IAU. Tên gọi có nghĩa là nàng Andromeda, công chúa trong thần thoại Hy Lạp. Sao sáng nhất là Alpheratz (α And), cấp sao 2,07. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 11.
| Tên Latinh | Andromeda |
|---|---|
| Viết tắt | And |
| Sở hữu cách | Andromedae |
| Diện tích | 722,278 độ vuông (1,75% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 19/88 |
| Tọa độ tâm | RA 0h44m, Dec +41,3° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 37° Nam đến 90° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 11 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 81 (8 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Alpheratz (α And), cấp 2,07 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Anh Tiên |
| Giáp ranh | Tiên Hậu, Anh Tiên, Song Ngư, Phi Mã, Tam Giác, Hiết Hổ |
Nguồn gốc và truyền thuyết chòm sao Tiên Nữ
Xét về lịch sử, Tiên Nữ là một trong 48 chòm sao được Claudius Ptolemy liệt kê trong sách Almagest (khoảng năm 150), phần lớn kế thừa từ thiên văn Babylon và Hy Lạp cổ.
Andromeda là con gái vua Cepheus và hoàng hậu Cassiopeia. Vì hoàng hậu khoe sắc đẹp hơn các nữ thần biển, nàng bị xích vào vách đá làm vật hiến tế cho thủy quái Cetus, rồi được người hùng Perseus cứu thoát. Cả gia đình nàng cùng người cứu và con quái vật đều có mặt trên bầu trời mùa thu.
Thiên hà Tiên Nữ (M31) cách khoảng 2,5 triệu năm ánh sáng là vật thể xa nhất mà mắt thường nhìn thấy dễ dàng.
Tìm Tiên Nữ trên bầu trời đêm
Sao Alpheratz ở đầu nàng Tiên Nữ cũng là một góc của "Hình vuông lớn Phi Mã"; từ đó dóng theo chuỗi sao Mirach, Almach sẽ thấy cả dáng nàng.
Ở Hà Nội ngày 15/11, chòm sao đạt độ cao lớn nhất (70°, về phía bắc) vào 21:02. Chòm sao mọc từ chân trời đông, chếch bắc 45° vào 13:44 và lặn xuống chân trời tây, chếch bắc 45° vào 4:20, tổng cộng 14 giờ 36 phút trên nền trời. Sang tháng 12, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Tại TP.HCM, tâm chòm chỉ lên tới 59°, thấp hơn Hà Nội (70°).
Các sao chính của chòm Tiên Nữ
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Alpheratz (α And) | Bích tú nhị | 2,07 | trắng xanh | 14°42′ Bạch Dương |
| Mirach (β And) | Khuê tú cửu | 2,07 | đỏ cam | 0°48′ Kim Ngưu |
| Almach (γ1 And) | Thiên Đại Tướng Quân nhất | 2,10 | cam | 14°36′ Kim Ngưu |
| δ And | – | 3,27 | cam | 22°12′ Bạch Dương |
| Nembus (51 And) | – | 3,59 | cam | 12°48′ Kim Ngưu |
| ο And | – | 3,62 | trắng xanh | 8°06′ Bạch Dương |
| λ And | – | 3,81 | vàng | 18°42′ Bạch Dương |
| μ And | – | 3,86 | trắng | 29°30′ Bạch Dương |
Alpheratz (α And) là sao sáng nhất chòm Tiên Nữ, màu trắng xanh, cấp 2,07, vẫn rõ dù trời thành phố nhiều ánh đèn. Tên Hán Việt của nó là Bích tú nhị. Xếp sau là Mirach (β And), cấp 2,07; rồi đến Almach (γ1 And), cấp 2,10. Danh mục Hipparcos ghi nhận 81 sao trong chòm đủ sáng để thấy bằng mắt trần, trong đó 8 sao sáng hơn cấp 4.
Thiên thể sâu đáng xem ở Tiên Nữ
- Thiên hà Tiên Nữ (M31, NGC 224): thiên hà xoắn ốc, cấp 3,4, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
- Thiên hà elip M110 (NGC 205): thiên hà elip, cấp 8,0, hiện rõ qua ống nhòm
- Thiên hà elip M32 (NGC 221): thiên hà elip, cấp 8,2, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
Sao băng của chòm Tiên Nữ
- Mưa sao băng Andromedid: đạt đỉnh giữa tháng 11, rất yếu; từng tạo mưa sao băng lớn năm 1872 và 1885
Ý nghĩa chiêm tinh của chòm Tiên Nữ
Ptolemy xếp các sao của Tiên Nữ cùng bản chất với Kim tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Người luận sao cố định vì thế liên hệ chòm này với Kim tinh: hòa hợp, cái đẹp và tình cảm.
Một cách luận cổ khác là xem chòm sao mọc cùng độ hoàng đạo nào. Với vĩ độ Hà Nội, khi tâm Tiên Nữ vừa lên khỏi chân trời thì cung Mọc (Ascendant) đang ở 18°36′ Song Ngư; khi nó lên cao nhất, điểm MC là 12°00′ Bạch Dương. Lá số có cung Mọc gần 18°36′ Song Ngư do đó được liên hệ với hình tượng nàng Andromeda, công chúa trong thần thoại Hy Lạp.
Với những ai đọc lá số theo sao cố định, tọa độ hoàng đạo năm 2026: Alpheratz ở 14°42′ Bạch Dương (vĩ độ hoàng đạo +25,7°); Mirach ở 0°48′ Kim Ngưu (vĩ độ hoàng đạo +25,9°); Almach ở 14°36′ Kim Ngưu (vĩ độ hoàng đạo +27,8°). Chiêm tinh sao cố định thường chỉ xét góc hợp chặt (lệch dưới 1°), và cộng thêm khoảng 50 giây cung mỗi năm do tuế sai.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Trong nhị thập bát tú, các sao ở thân Tiên Nữ (cùng một phần Song Ngư) thuộc tú Khuê (Khuê Mộc Lang) của chòm Bạch Hổ phương Tây; trong lịch chọn ngày, sao Khuê thường được xem là sao xấu cho việc lớn.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Tiên Nữ
Tiên Nữ là chòm sao nào?
Đó là chòm Andromeda trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng nàng Andromeda, công chúa trong thần thoại Hy Lạp; chòm rộng 722,3 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Ở Việt Nam xem chòm Tiên Nữ vào tháng mấy?
Nên ngắm vào tháng 10 đến tháng 12. Chẳng hạn ngày 15/11, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 21:02; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Tiên Nữ?
Sao sáng nhất là Alpheratz (α And): cấp 2,07, màu trắng xanh; phương Đông gọi là Bích tú nhị.
Chòm sao Tiên Nữ có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Tiên Nữ cùng bản chất với Kim tinh.
Xem thêm các chòm sao khác
- Họ Anh Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 11)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.