Chòm sao Thiên Cầm (Lyra)
Trong 88 chòm sao chính thức, Thiên Cầm (Lyra, Lyr) đứng thứ 52 về diện tích (286,5 độ vuông) và nằm ở thiên cầu bắc. Hình tượng của chòm là cây đàn lia. Dẫn đầu về độ sáng là Vega (α Lyr), cấp 0,03. Tháng 8 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam.
| Tên Latinh | Lyra |
|---|---|
| Viết tắt | Lyr |
| Sở hữu cách | Lyrae |
| Diện tích | 286,476 độ vuông (0,69% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 52/88 |
| Tọa độ tâm | RA 18h52m, Dec +37,1° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 42° Nam đến 90° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 8 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 37 (3 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Vega (α Lyr), cấp 0,03 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Vũ Tiên |
| Giáp ranh | Vũ Tiên, Thiên Nga, Thiên Long, Hồ Ly |
Chòm sao Thiên Cầm từ đâu mà có?
Thiên Cầm là chòm sao thuộc nhóm 48 chòm kinh điển của Ptolemy (Almagest, khoảng năm 150), hình tượng bắt nguồn từ thần thoại Hy Lạp và thiên văn Lưỡng Hà.
Cây đàn lia do thần Hermes làm từ mai rùa, tặng cho Apollo rồi đến tay Orpheus. Tiếng đàn của Orpheus làm đá cũng phải rung động và suýt đưa người vợ Eurydice trở về từ cõi chết.
Khoảng năm 13.700, do tuế sai trục Trái Đất, Vega sẽ trở thành sao Bắc Cực.
Khi nào thấy chòm sao Thiên Cầm?
Vega, đỉnh sáng nhất của Tam giác mùa hè, nằm gần đỉnh đầu vào các tối tháng 7–9 ở Việt Nam.
Tối 15/8, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 74° về phía bắc lúc 21:12. Tâm chòm mọc khoảng 14:06 ở hướng đông, chếch bắc 40° và lặn lúc 4:19 ở hướng tây, chếch bắc 40°, tức là ở trên chân trời khoảng 14 giờ 13 phút mỗi ngày đêm. Sang tháng 9, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối. Chỉ cần tìm sao Vega (cấp 0,0) là đã ở giữa vùng trời của Thiên Cầm.
Toàn bộ chòm nằm phía bắc xích vĩ −66,6°, nên ở bất cứ tỉnh nào cũng thấy trọn. Tại TP.HCM, tâm chòm chỉ lên tới 64°, thấp hơn Hà Nội (74°).
Những sao nổi bật của Thiên Cầm
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Vega (α Lyr) | Chức Nữ | 0,03 | trắng | 15°42′ Ma Kết |
| Sulafat (γ Lyr) | – | 3,25 | trắng xanh | 22°18′ Ma Kết |
| Sheliak (β Lyr) | – | 3,52 | trắng | 19°18′ Ma Kết |
| 13 Lyr | – | 4,08 | đỏ cam | 25°36′ Ma Kết |
| δ2 Lyr | – | 4,22 | đỏ cam | 22°00′ Ma Kết |
| κ Lyr | – | 4,33 | cam | 8°18′ Ma Kết |
| Nasr Alwaki (ζ1 Lyr) | – | 4,34 | trắng | 18°30′ Ma Kết |
| θ Lyr | – | 4,35 | cam | 0°54′ Bảo Bình |
Vega (α Lyr) là sao sáng nhất chòm Thiên Cầm, màu trắng, cấp 0,03, một trong những điểm sáng chói nhất trên nền trời. Trong thiên văn cổ Trung Hoa, đây là sao Chức Nữ. Xếp sau là Sulafat (γ Lyr), cấp 3,25 và Sheliak (β Lyr), cấp 3,52. Ở nơi không ô nhiễm ánh sáng, mắt thường đếm được khoảng 37 sao trong ranh giới chòm; 3 sao sáng hơn cấp 4.
Ngoài các ngôi sao, Thiên Cầm còn có gì?
- Cụm sao cầu M56 (NGC 6779): cụm sao cầu, cấp 8,2, cần ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ
- Tinh vân Chiếc Nhẫn (M57, NGC 6720): tinh vân hành tinh, cấp 9,0, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
Mưa sao băng từ chòm Thiên Cầm
- Mưa sao băng Lyrid: đạt đỉnh 22–23/4, mảnh vụn của sao chổi Thatcher, được ghi chép từ năm 687 trước Công nguyên
Chòm sao Thiên Cầm trong chiêm tinh
Ptolemy cho các sao của Thiên Cầm mang tính Kim tinh và Thủy tinh. (Ptolemy, Tetrabiblos I.9.)
Nói cách khác, các sao ấy được coi như mang khí chất Kim tinh (nghệ thuật, sự duyên dáng và các mối quan hệ), thêm vào đó là Thủy tinh – học hỏi, buôn bán và tài ăn nói; hành tinh nào đứng cạnh chúng trong lá số sẽ nhuốm màu sắc đó.
Tính cho vĩ độ Hà Nội: tâm Thiên Cầm mọc khi 17°42′ Nhân Mã đang ở chân trời phía đông, và qua kinh tuyến khi 11°54′ Ma Kết ở MC. Theo truyền thống paranatellonta của Manilius, người có cung Mọc hoặc MC ở các độ này mang thêm biểu tượng cây đàn lia.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Vega ở 15°42′ Ma Kết (vĩ độ hoàng đạo +61,7°), một trong 15 sao cố định Behenian của chiêm tinh trung cổ. Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Phương Đông nhìn chòm Thiên Cầm thế nào?
Vega là sao Chức Nữ, người con gái dệt vải trên trời trong truyện Ngưu Lang – Chức Nữ, cách sao Ngưu Lang (Altair) bởi dòng sông Ngân. Đêm Thất tịch mùng 7 tháng 7 âm lịch là ngày hai người gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Thiên Cầm
Chòm Thiên Cầm có nghĩa là gì?
Thiên Cầm (Lyra) là chòm sao hình cây đàn lia ở thiên cầu bắc, rộng 286,5 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Khi nào nhìn thấy chòm sao Thiên Cầm ở Việt Nam?
Khoảng tháng 7 đến tháng 9, vào đầu đêm. Mốc cụ thể: 21:12 ngày 15/8 chòm sao ở cao nhất. Lưu ý: mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Thiên Cầm là sao nào?
Sao sáng nhất là Vega (α Lyr): cấp 0,03, màu trắng; phương Đông gọi là Chức Nữ.
Thiên Cầm ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Thiên Cầm mang tính Kim tinh và Thủy tinh.
Các chòm sao gần Thiên Cầm
- Họ Vũ Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 8)
- Tra cứu
Nguồn: ranh giới IAU (Delporte, 1930) và hình chòm sao từ d3-celestial (Olaf Frohn, BSD); sao theo Hipparcos; giờ mọc lặn, tọa độ tính bằng Astronomy Engine. Phần chiêm tinh dựa trên Tetrabiblos (Ptolemy), chỉ để tham khảo.