Chòm sao Xà Phu (Ophiuchus)
Chòm sao Xà Phu – tên Latinh Ophiuchus, ký hiệu IAU Oph – chiếm 948,3 độ vuông ở vùng gần xích đạo trời, xếp thứ 11 về độ rộng trong 88 chòm sao. Tên Latinh Ophiuchus chỉ người giữ rắn. Ngôi sao sáng nhất trong chòm là Rasalhague (α Oph), cấp 2,08. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 7.
| Tên Latinh | Ophiuchus (tên Việt khác: Người Giữ Rắn) |
|---|---|
| Viết tắt | Oph |
| Sở hữu cách | Ophiuchi |
| Diện tích | 948,340 độ vuông (2,30% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 11/88 |
| Tọa độ tâm | RA 17h23m, Dec −6,2° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 76° Nam đến 60° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 7 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 84 (13 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Rasalhague (α Oph), cấp 2,08 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Vũ Tiên |
| Mặt Trời đi qua (2026) | 1/12 – 18/12 |
| Giáp ranh | Cự Xà, Thiên Yết, Vũ Tiên, Nhân Mã, Thiên Ưng, Thiên Bình |
Nguồn gốc và truyền thuyết chòm sao Xà Phu
Xét về lịch sử, Xà Phu là một chòm sao có từ thời cổ đại; khoảng năm 150, Claudius Ptolemy đã ghi nó vào sách Almagest cùng các chòm khác mà người Hy Lạp thừa hưởng từ Babylon.
Xà Phu được gắn với Asclepius, thầy thuốc giỏi đến mức cứu được người chết; Zeus đánh chết ông để giữ trật tự âm dương rồi đặt ông lên trời, tay cầm con rắn Cự Xà. Cây gậy có rắn quấn của Asclepius vẫn là biểu tượng của ngành y.
Hoàng đạo đi qua Xà Phu, nên Mặt Trời ở trong chòm này lâu hơn ở Thiên Yết. Vì thế Xà Phu đôi khi được gọi là "cung hoàng đạo thứ 13", dù chiêm tinh nhiệt đới vẫn dùng 12 cung bằng nhau.
Quan sát chòm sao Xà Phu từ Việt Nam
Xà Phu là hình ngũ giác lớn phía bắc Thiên Yết, đỉnh là sao Rasalhague gần đầu Vũ Tiên.
Ở Hà Nội ngày 15/7, chòm sao đạt độ cao lớn nhất (63°, về phía nam) vào 21:46. Tâm chòm mọc khoảng 15:56 ở hướng đông, chếch nam 7° và lặn lúc 3:35 ở hướng tây, chếch nam 7°, tức là ở trên chân trời khoảng 11 giờ 39 phút mỗi ngày đêm. Vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời, mỗi tháng chòm sao đến cùng vị trí sớm hơn khoảng hai tiếng. Hãy bắt đầu từ Antares – sao sáng của chòm Thiên Yết; dịch khoảng 25° về phía đông bắc là tới giữa chòm Xà Phu (khoảng 1 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Càng vào Nam chòm sao càng cao: 73° ở TP.HCM, 63° ở Hà Nội.
Sao sáng nhất chòm Xà Phu
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Rasalhague (α Oph) | Hầu | 2,08 | trắng | 22°48′ Nhân Mã |
| Sabik (η Oph) | – | 2,43 | trắng | 18°18′ Nhân Mã |
| ζ Oph | – | 2,54 | trắng | 9°36′ Nhân Mã |
| Yed Prior (δ Oph) | – | 2,73 | đỏ cam | 2°42′ Nhân Mã |
| Cebalrai (β Oph) | – | 2,76 | cam | 25°42′ Nhân Mã |
| κ Oph | – | 3,19 | cam | 12°12′ Nhân Mã |
| Yed Posterior (ε Oph) | – | 3,23 | vàng | 3°54′ Nhân Mã |
| Garafsa (θ Oph) | – | 3,27 | trắng xanh | 21°48′ Nhân Mã |
Sao chủ của chòm là Rasalhague (α Oph), ánh trắng, cấp sao 2,08, dễ nhận ra cả trong thành phố. Tên Hán Việt của nó là Hầu. Sao sáng thứ hai là Sabik (η Oph), cấp 2,43 và ζ Oph, cấp 2,54. 13 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 71 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Ngoài các ngôi sao, Xà Phu còn có gì?
- Cụm sao cầu M10 (NGC 6254): cụm sao cầu, cấp 6,6, cần ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ
- Cụm sao cầu M12 (NGC 6218): cụm sao cầu, cấp 6,6, hiện rõ qua ống nhòm
- Cụm sao cầu M62 (NGC 6266): cụm sao cầu, cấp 6,6, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Cụm sao cầu M19 (NGC 6273): cụm sao cầu, cấp 7,2, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Cụm sao cầu M14 (NGC 6402): cụm sao cầu, cấp 7,6, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Cụm sao cầu M9 (NGC 6333): cụm sao cầu, cấp 7,9, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Cụm sao cầu M107 (NGC 6171): cụm sao cầu, cấp 8,1, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
Xà Phu và chiêm tinh
Hoàng đạo – đường đi biểu kiến của Mặt Trời – cắt qua phần phía nam Xà Phu, nên năm 2026 Mặt Trời ở trong chòm này từ 1/12 đến 18/12, lâu hơn cả thời gian ở Thiên Yết. Vì thế Xà Phu thường được nhắc đến như "cung hoàng đạo thứ 13". Dù vậy, chiêm tinh nhiệt đới chia hoàng đạo thành 12 phần đều nhau theo mùa nên không có cung Xà Phu; đây là khác biệt giữa thiên văn và chiêm tinh chứ không phải một phát hiện mới.
Ptolemy cho các sao của Xà Phu mang tính Thổ tinh, vừa phải Kim tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Theo cách luận cổ điển, khi một hành tinh trong lá số trùng vị trí với các sao này, nó được tô thêm sắc thái của Thổ tinh – kỷ luật, thử thách và sự bền bỉ, cùng chút Kim tinh (nghệ thuật, sự duyên dáng và các mối quan hệ).
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 15°06′ Nhân Mã trùng lúc tâm chòm Xà Phu mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 21°30′ Nhân Mã.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Rasalhague ở 22°48′ Nhân Mã (vĩ độ hoàng đạo +35,8°); Sabik ở 18°18′ Nhân Mã (vĩ độ hoàng đạo +7,2°). Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Phương Đông nhìn chòm Xà Phu thế nào?
Sao Rasalhague là Hầu (người coi sóc) trong Thiên Thị viên. Năm 1604, siêu tân tinh Kepler bùng sáng ở Xà Phu – siêu tân tinh cuối cùng thấy bằng mắt thường trong Ngân Hà.
Lịch thiên văn và luận giải 12 cung hoàng đạo hằng ngày
Hỏi đáp nhanh về chòm Xà Phu
Xà Phu là chòm sao nào?
Xà Phu là tên Việt của chòm Ophiuchus – người giữ rắn. Chòm sao nằm ở vùng gần xích đạo trời, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Mấy giờ thì thấy chòm Xà Phu?
Nên ngắm vào tháng 6 đến tháng 8. Chẳng hạn ngày 15/7, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 21:46; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Xà Phu là sao nào?
Sao sáng nhất là Rasalhague (α Oph): cấp 2,08, màu trắng; phương Đông gọi là Hầu.
Mặt Trời đi qua chòm sao Xà Phu vào thời gian nào?
Từ 1/12 đến 18/12 (năm 2026), theo ranh giới IAU.
Chòm sao Xà Phu có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Xà Phu mang tính Thổ tinh, vừa phải Kim tinh.
Làm sao tìm chòm sao Xà Phu?
Lấy Antares làm mốc: chòm Xà Phu nằm cách đó chừng 25° về phía đông bắc.
Chòm sao liên quan
- Họ Vũ Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 7)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.