Chòm sao Cự Xà (Serpens)
Chòm sao Cự Xà – tên Latinh Serpens, ký hiệu IAU Ser – chiếm 636,9 độ vuông ở vùng gần xích đạo trời, xếp thứ 23 về độ rộng trong 88 chòm sao. Hình tượng của chòm là con rắn. Ngôi sao sáng nhất trong chòm là Unukalhai (α Ser), cấp 2,63. Tháng 7 là tháng chòm sao lên cao nhất vào đầu đêm ở Việt Nam.
| Tên Latinh | Serpens (tên Việt khác: Con Rắn) |
|---|---|
| Viết tắt | Ser |
| Sở hữu cách | Serpentis |
| Diện tích | 636,928 độ vuông (1,54% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 23/88 |
| Tọa độ tâm | RA 16h32m, Dec +5,6° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 64° Nam đến 74° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 7 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 65 (8 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Unukalhai (α Ser), cấp 2,63 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Vũ Tiên |
| Giáp ranh | Xà Phu, Vũ Tiên, Mục Phu, Thiên Ưng, Thuẫn Bài, Thiên Bình, Bắc Miện, Nhân Mã, Xử Nữ |
Truyền thuyết về chòm Cự Xà
Xét về lịch sử, Cự Xà là chòm sao cổ, có mặt trong danh mục 48 chòm của Ptolemy ở sách Almagest (thế kỷ 2), vốn tiếp nối truyền thống Hy Lạp và Lưỡng Hà.
Con rắn bị Xà Phu (Asclepius) cầm trong tay. Đây là chòm sao duy nhất bị chia làm hai phần tách rời: Đầu Rắn (Serpens Caput) phía tây và Đuôi Rắn (Serpens Cauda) phía đông Xà Phu.
Tinh vân Đại Bàng (M16) ở Đuôi Rắn là nơi có "Những cột trụ sáng tạo" nổi tiếng do kính Hubble chụp năm 1995.
Ngắm chòm Cự Xà ở đâu và khi nào?
Ngày 15/7, chòm sao qua kinh tuyến trời Hà Nội vào 20:54; khi đó tâm chòm cao 75° về phía nam. Tâm chòm mọc khoảng 14:47 ở hướng đông, chếch bắc 6° và lặn lúc 3:02 ở hướng tây, chếch bắc 6°, tức là ở trên chân trời chừng 12 giờ 15 phút mỗi ngày đêm. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn khoảng 2 giờ. Hãy bắt đầu từ Antares – sao sáng của chòm Thiên Yết; dịch khoảng 30° về phía bắc là tới giữa chòm Cự Xà (khoảng 1,5 gang tay khi duỗi thẳng cánh tay).
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Càng vào Nam chòm sao càng cao: 85° ở TP.HCM, 75° ở Hà Nội.
Các sao chính của chòm Cự Xà
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Unukalhai (α Ser) | – | 2,63 | cam | 22°24′ Bọ Cạp |
| η Ser | – | 3,23 | vàng | 6°06′ Ma Kết |
| μ Ser | – | 3,54 | trắng xanh | 26°18′ Bọ Cạp |
| ξ Ser | – | 3,54 | trắng | 24°54′ Nhân Mã |
| Nasak Shamiya (β Ser) | – | 3,65 | trắng | 20°18′ Bọ Cạp |
| ε Ser | – | 3,71 | trắng | 24°42′ Bọ Cạp |
| Nasak Yamani (δ Ser) | – | 3,80 | trắng | 18°42′ Bọ Cạp |
| γ Ser | – | 3,85 | trắng ngả vàng | 23°12′ Bọ Cạp |
Unukalhai (α Ser) là sao sáng nhất chòm Cự Xà, màu cam, cấp 2,63, nhìn rõ ở vùng ngoại ô. Sao sáng thứ hai là η Ser, cấp 3,23 và μ Ser, cấp 3,54. 8 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 57 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Các thiên thể nổi bật trong chòm Cự Xà
- Cụm sao cầu M5 (NGC 5904): cụm sao cầu, cấp 5,8, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Tinh vân Đại Bàng (M16, NGC 6611): vùng hình thành sao, cấp 6,0, hiện rõ qua ống nhòm
- Cụm sao Graff (IC 4756): cụm sao mở, cấp 4,6, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
Cự Xà và chiêm tinh
Ptolemy cho các sao của Cự Xà mang tính Thổ tinh và Hỏa tinh. (Nguồn: Tetrabiblos của Ptolemy, thế kỷ 2.)
Nói cách khác, các sao ấy được coi như mang khí chất Thổ tinh (kỷ luật, thử thách và sự bền bỉ), pha Hỏa tinh – hành động, cạnh tranh và nhiệt huyết; hành tinh nào đứng cạnh chúng trong lá số sẽ nhuốm màu sắc đó.
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 29°48′ Bọ Cạp trùng lúc tâm chòm Cự Xà mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 9°36′ Nhân Mã.
Kinh độ hoàng đạo năm 2026 của Unukalhai (α Ser) là 22°24′ Bọ Cạp, vĩ độ +25,5°; nhưng quá mờ để được chiêm tinh truyền thống chú ý.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Nhiều sao của Cự Xà nằm trên hai bức tường của Thiên Thị viên (khu chợ trời), mang tên các nước chư hầu thời Chiến Quốc như Tần, Thục, Ba, Trịnh, Tống.
Cự Xà: những câu hỏi hay gặp
Cự Xà là chòm sao nào?
Đó là chòm Serpens trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng con rắn; chòm rộng 636,9 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Khi nào nhìn thấy chòm sao Cự Xà ở Việt Nam?
Nên ngắm vào tháng 6 đến tháng 8. Chẳng hạn ngày 15/7, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 20:54; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Cự Xà?
Sao sáng nhất là Unukalhai (α Ser): cấp 2,63, màu cam.
Cự Xà ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Cự Xà mang tính Thổ tinh và Hỏa tinh.
Làm sao tìm chòm sao Cự Xà?
Tìm sao sáng Antares rồi nhìn về phía bắc khoảng 30°.
Các chòm sao gần Cự Xà
- Họ Vũ Tiên
- Cùng mùa ngắm (tháng 7)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.