Chòm sao Nhân Mã (Sagittarius)
Ký hiệu Sgr, tên Latinh Sagittarius: đó là chòm sao Nhân Mã, rộng 867,4 độ vuông, hạng 15/88 về kích thước, nằm ở thiên cầu nam. Hình tượng của chòm là người bắn cung (nhân mã cầm cung). Kaus Australis (ε Sgr) là sao sáng nhất của chòm, cấp sao 1,79. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 8.
| Tên Latinh | Sagittarius |
|---|---|
| Viết tắt | Sgr |
| Sở hữu cách | Sagittarii |
| Diện tích | 867,432 độ vuông (2,10% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 15/88 |
| Tọa độ tâm | RA 19h10m, Dec −28,9° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 45° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 8 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 117 (16 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Kaus Australis (ε Sgr), cấp 1,79 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Hoàng Đạo |
| Mặt Trời đi qua (2026) | 19/12 – 19/1 |
| Giáp ranh | Nam Miện, Ma Kết, Hiển Vi Kính, Viễn Vọng Kính, Thiên Ưng, Xà Phu, Thuẫn Bài, Thiên Yết, Cự Xà |
Chòm sao Nhân Mã từ đâu mà có?
Nhân Mã là chòm sao cổ, có mặt trong danh mục 48 chòm của Ptolemy ở sách Almagest (thế kỷ 2), vốn tiếp nối truyền thống Hy Lạp và Lưỡng Hà.
Nhân Mã thường được hình dung là nhân mã giương cung nhắm vào tim Bọ Cạp (sao Antares). Một số truyện gắn chòm sao với Crotus, con của thần Pan, người phát minh ra cung tên.
Khi nào thấy chòm sao Nhân Mã?
Tám sao chính tạo thành hình "Ấm trà" rất dễ nhận, vòi ấm chỉ về tâm Ngân Hà, nơi có lỗ đen Sagittarius A*.
Lấy ngày 15/8 làm mốc: lúc 21:31, chòm sao ở vị trí cao nhất trong đêm, khoảng 40° về phía nam nếu nhìn từ Hà Nội. Mỗi ngày tâm chòm ở trên chân trời Hà Nội khoảng 10 giờ 20 phút: mọc phía đông, chếch nam 31° lúc 16:20, lặn phía tây, chếch nam 31° lúc 2:41. Sang tháng 9, cùng vị trí ấy đến sớm hơn khoảng 2 giờ, nên chòm sao đã ngả về tây khi trời vừa tối.
Cả nước đều quan sát được trọn vẹn chòm sao này. Người ở TP.HCM thấy chòm sao cao hơn, khoảng 50° so với 40° ở Hà Nội.
Những sao nổi bật của Nhân Mã
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Kaus Australis (ε Sgr) | Cơ tú tam | 1,79 | trắng xanh | 5°30′ Ma Kết |
| Nunki (σ Sgr) | Đẩu tú tứ | 2,05 | trắng xanh | 12°48′ Ma Kết |
| Ascella (ζ Sgr) | – | 2,60 | trắng | 14°00′ Ma Kết |
| Kaus Media (δ Sgr) | – | 2,72 | cam | 5°00′ Ma Kết |
| Kaus Borealis (λ Sgr) | – | 2,82 | cam | 6°42′ Ma Kết |
| Albaldah (π Sgr) | – | 2,88 | trắng ngả vàng | 16°36′ Ma Kết |
| Alnasl (γ2 Sgr) | – | 2,98 | vàng | 1°36′ Ma Kết |
| Hamalwarid (η Sgr) | – | 3,10 | đỏ cam | 4°00′ Ma Kết |
Với cấp 1,79, Kaus Australis (ε Sgr) là sao nổi bật nhất trong Nhân Mã; ánh sao có màu trắng xanh, dễ nhận ra cả trong thành phố. Thiên văn phương Đông gọi sao này là Cơ tú tam. Tiếp theo về độ sáng có Nunki (σ Sgr) với cấp 2,05 và Ascella (ζ Sgr), cấp 2,60. 16 sao sáng hơn cấp 4 tạo nên hình dáng chính của chòm, cùng 101 sao mờ hơn nhưng vẫn trong tầm mắt thường.
Ngoài các ngôi sao, Nhân Mã còn có gì?
- Đám mây sao Nhân Mã (M24): nhóm sao, cấp 4,5, mắt thường thấy như một đốm mờ khi trời tối
- Cụm sao mở M25 (IC 4725): cụm sao mở, cấp 4,6, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
- Cụm sao cầu lớn Nhân Mã (M22, NGC 6656): cụm sao cầu, cấp 5,1, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
- Cụm sao mở M23 (NGC 6494): cụm sao mở, cấp 5,5, mắt thường thấy như một đốm mờ khi trời tối
- Tinh vân Đầm Phá (M8, NGC 6523): vùng hình thành sao, cấp 5,8, cần ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ
- Cụm sao mở M21 (NGC 6531): cụm sao mở, cấp 5,9, hiện rõ qua ống nhòm
- Cụm sao mở M18 (NGC 6613): cụm sao mở, cấp 6,9, cần ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ
- Cụm sao cầu M28 (NGC 6626): cụm sao cầu, cấp 6,9, hiện rõ qua ống nhòm
Nhân Mã và chiêm tinh
Chòm Nhân Mã là một trong 12 chòm sao hoàng đạo và đặt tên cho cung Nhân Mã. Cần phân biệt: cung Nhân Mã ứng với khoảng 23/11–21/12, tính theo mùa từ điểm xuân phân; chòm sao thì là một vùng trời thật, rộng 867,4 độ vuông. Hơn 2.000 năm qua, tuế sai đã đẩy lịch ấy đi gần một tháng: năm 2026, Mặt Trời ở trong chòm Nhân Mã từ 19/12 đến 19/1. Đó là lý do chiêm tinh Vệ Đà (sidereal) đặt cung Mặt Trời lùi khoảng 24° so với chiêm tinh phương Tây.
Theo truyền thống, Nhân Mã mang nguyên tố Lửa, chịu sự cai quản của Mộc tinh và gắn với tính phóng khoáng, lạc quan.
Ptolemy mô tả: sao ở mũi tên mang tính Hỏa tinh và Mặt Trăng; sao ở cung và tay cầm giống Mộc tinh và Hỏa tinh; đám mây ở mặt giống Mặt Trời và Hỏa tinh; sao ở eo và lưng giống Mộc tinh, vừa phải Thủy tinh; sao ở chân giống Mộc tinh và Thổ tinh; hình tứ giác ở đuôi giống Kim tinh, phần nào Thổ tinh. (Ptolemy, Tetrabiblos I.9.)
Trong lá số, hành tinh hợp với các sao này được cho là nhận thêm ảnh hưởng của Hỏa tinh, tức sự quyết liệt, can đảm và xung đột, thêm vào đó là Mộc tinh – mở rộng, may mắn và niềm tin.
Với người sinh ở Hà Nội, cung Mọc khoảng 19°12′ Ma Kết trùng lúc tâm chòm Nhân Mã mọc; Manilius gọi đó là các chòm "cùng mọc" và cho rằng chúng tô thêm tính cách cho đương số. Khi chòm sao lên đỉnh, MC nằm ở 16°06′ Ma Kết.
Vị trí hoàng đạo nhiệt đới (năm 2026) của các sao chính: Kaus Australis ở 5°30′ Ma Kết (vĩ độ hoàng đạo −11,1°); Nunki ở 12°48′ Ma Kết (vĩ độ hoàng đạo −3,5°); Ascella ở 14°00′ Ma Kết (vĩ độ hoàng đạo −7,2°). Sai số cho phép thường là 1° hoặc nhỏ hơn; vì tuế sai, cứ khoảng 72 năm các tọa độ trên lại tăng thêm 1°.
Góc nhìn phương Đông và dân gian Việt
Nhân Mã chứa hai tú Cơ (Cơ Thủy Báo) của Thanh Long và Đẩu (Đẩu Mộc Giải) của Huyền Vũ, đều là sao tốt trong lịch chọn ngày. Sáu sao "cán ấm" là Nam Đẩu lục tinh – nguồn gốc tên nhóm sao Nam Đẩu tinh hệ trong Tử Vi Đẩu Số; tục xưa nói "Nam Đẩu chú sinh, Bắc Đẩu chú tử".
Lịch thiên văn và luận giải 12 cung hoàng đạo hằng ngày
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Nhân Mã
Chòm Nhân Mã có nghĩa là gì?
Nhân Mã (Sagittarius) là chòm sao hình người bắn cung (nhân mã cầm cung) ở thiên cầu nam, rộng 867,4 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Ở Việt Nam xem chòm Nhân Mã vào tháng mấy?
Nên ngắm vào tháng 7 đến tháng 9. Chẳng hạn ngày 15/8, tâm chòm qua kinh tuyến lúc 21:31; mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Ngôi sao sáng nhất chòm Nhân Mã là sao nào?
Đó là Kaus Australis (ε Sgr), cấp 1,79, ánh trắng xanh; phương Đông gọi là Cơ tú tam.
Mặt Trời đi qua chòm sao Nhân Mã vào thời gian nào?
Từ 19/12 đến 19/1 (năm 2026), theo ranh giới IAU. Cung Nhân Mã trong chiêm tinh lại là 23/11–21/12, lệch do tuế sai.
Chòm sao Nhân Mã có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), sao ở mũi tên mang tính Hỏa tinh và Mặt Trăng; sao ở cung và tay cầm giống Mộc tinh và Hỏa tinh; đám mây ở mặt giống Mặt Trời và Hỏa tinh; sao ở eo và lưng giống Mộc tinh, vừa phải Thủy tinh; sao ở chân giống Mộc tinh và Thổ tinh; hình tứ giác ở đuôi giống Kim tinh, phần nào Thổ tinh.
Chòm sao liên quan
- Họ Hoàng Đạo
- Cùng mùa ngắm (tháng 8)
- Tra cứu
Ranh giới và hình chòm sao: IAU, d3-celestial (BSD). Độ sáng, màu sao: Hipparcos. Tính toán thiên văn: Astronomy Engine (MIT). Chiêm tinh: Ptolemy, Manilius – chỉ để tham khảo.