Chòm sao Thiên Yết (Scorpius)
Thiên Yết là tên tiếng Việt của chòm Scorpius (Sco), một vùng trời rộng 496,8 độ vuông ở phía nam xích đạo trời; xét theo diện tích, nó đứng hạng 33/88. Tên Latinh Scorpius chỉ con bọ cạp. Antares (α Sco) là sao sáng nhất của chòm, cấp sao 1,06. Thời điểm quan sát tốt nhất ở Việt Nam là khoảng 21 giờ tháng 7.
| Tên Latinh | Scorpius (tên Việt khác: Bọ Cạp, Hổ Cáp) |
|---|---|
| Viết tắt | Sco |
| Sở hữu cách | Scorpii |
| Diện tích | 496,783 độ vuông (1,20% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 33/88 |
| Tọa độ tâm | RA 16h40m, Dec −30,1° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 90° Nam đến 44° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 7 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 103 (20 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Antares (α Sco), cấp 1,06 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Hoàng Đạo |
| Mặt Trời đi qua (2026) | 24/11 – 30/11 |
| Giáp ranh | Xà Phu, Thiên Bình, Thiên Đàn, Sài Lang, Nhân Mã, Củ Xích, Nam Miện |
Chòm sao Thiên Yết từ đâu mà có?
Về nguồn gốc, Thiên Yết là chòm sao cổ, có mặt trong danh mục 48 chòm của Ptolemy ở sách Almagest (thế kỷ 2), vốn tiếp nối truyền thống Hy Lạp và Lưỡng Hà.
Đây là con bọ cạp được nữ thần Gaia (hoặc Artemis) sai đến giết gã thợ săn kiêu ngạo Orion. Antares nghĩa là "đối thủ của Ares (Hỏa tinh)", vì màu đỏ của nó giống hành tinh đỏ.
Antares là sao siêu khổng lồ đỏ, đường kính gấp khoảng 700 lần Mặt Trời.
Ngắm chòm Thiên Yết ở đâu và khi nào?
Hình móc câu dài với sao Antares đỏ ở giữa, nằm thấp ở phía nam vào các tối tháng 6–8.
Tối 15/7, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 39° về phía nam lúc 21:03. Chòm sao mọc từ chân trời đông, chếch nam 32° vào 15:56 và lặn xuống chân trời tây, chếch nam 32° vào 2:11, tổng cộng 10 giờ 15 phút trên nền trời. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn khoảng 2 giờ. Sao Antares, cấp 1,1, là điểm sáng giúp nhận ra chòm sao ngay cả trong thành phố.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Ở TP.HCM tâm chòm lên cao hơn, tới 49° (Hà Nội 39°).
Các ngôi sao sáng trong chòm Thiên Yết
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Antares (α Sco) | Tâm tú nhị (Đại Hỏa) | 1,06 | đỏ cam | 10°06′ Nhân Mã |
| Shaula (λ Sco) | Vĩ tú bát | 1,62 | trắng xanh | 25°00′ Nhân Mã |
| Sargas (θ Sco) | – | 1,86 | trắng ngả vàng | 26°00′ Nhân Mã |
| Dschubba (δ Sco) | – | 2,29 | trắng xanh | 2°54′ Nhân Mã |
| Larawag (ε Sco) | – | 2,29 | cam | 15°42′ Nhân Mã |
| Girtab (κ Sco) | – | 2,39 | trắng xanh | 26°48′ Nhân Mã |
| Acrab (β1 Sco) | – | 2,56 | trắng xanh | 3°36′ Nhân Mã |
| Lesath (υ Sco) | – | 2,70 | trắng xanh | 24°24′ Nhân Mã |
Antares (α Sco) là sao sáng nhất chòm Thiên Yết, màu đỏ cam, cấp 1,06, dễ thấy cả trong thành phố. Thiên văn phương Đông gọi sao này là Tâm tú nhị (Đại Hỏa). Xếp sau là Shaula (λ Sco), cấp 1,62; rồi đến Sargas (θ Sco), cấp 1,86. Tổng cộng chòm có 103 sao sáng hơn cấp 6, giới hạn của mắt thường ở vùng trời tối.
Ngoài các ngôi sao, Thiên Yết còn có gì?
- Cụm sao Ptolemy (M7, NGC 6475): cụm sao mở, cấp 3,3, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
- Cụm sao Con Bướm (M6, NGC 6405): cụm sao mở, cấp 4,2, thấy được bằng mắt thường ở nơi trời tối
- Cụm sao cầu M4 (NGC 6121): cụm sao cầu, cấp 5,9, hiện rõ qua ống nhòm
- Cụm sao cầu M80 (NGC 6093): cụm sao cầu, cấp 7,2, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Cụm sao NGC 6231: cụm sao mở, cấp 2,6, nhìn được không cần dụng cụ nếu trời đủ tối
Ý nghĩa chiêm tinh của chòm Thiên Yết
Cung Bọ Cạp của chiêm tinh lấy tên từ chính chòm sao này. Cần phân biệt: cung Bọ Cạp tương ứng với khoảng 24/10–22/11, tính theo mùa từ điểm xuân phân; chòm sao thì là một vùng trời thật, rộng 496,8 độ vuông. Trục Trái Đất xoay chậm (tuế sai) khiến điểm xuân phân lùi khoảng 1° mỗi 72 năm, nên nay Mặt Trời nằm trong ranh giới chòm Thiên Yết từ 24/11 đến 30/11 (năm 2026). Đó là lý do chiêm tinh Vệ Đà (sidereal) đặt cung Mặt Trời lùi khoảng 24° so với chiêm tinh phương Tây.
Theo truyền thống, Bọ Cạp mang nguyên tố Nước, chịu sự cai quản của Diêm Vương tinh và Hỏa tinh và gắn với tính sâu sắc, quyết liệt.
Ptolemy mô tả: các sao sáng ở phần trước mang tính Hỏa tinh, phần nào Thổ tinh; ba sao ở thân, trong đó có Antares, giống Hỏa tinh, vừa phải Mộc tinh; các đốt đuôi giống Thổ tinh, phần nào Kim tinh; ngòi đuôi giống Thủy tinh và Hỏa tinh; đám mây sao (M7) giống Hỏa tinh và Mặt Trăng. (Theo Tetrabiblos, quyển I, chương 9.)
Người luận sao cố định do đó liên hệ chòm này với Hỏa tinh: sự quyết liệt, can đảm và xung đột, cùng chút Thổ tinh (trách nhiệm, giới hạn và thời gian).
Tính cho vĩ độ Hà Nội: tâm Thiên Yết mọc khi 15°00′ Nhân Mã đang ở chân trời phía đông, và qua kinh tuyến khi 11°36′ Nhân Mã ở MC. Theo truyền thống paranatellonta của Manilius, người có cung Mọc hoặc MC ở các độ này mang thêm biểu tượng con bọ cạp.
Vị trí hoàng đạo nhiệt đới (năm 2026) của các sao chính: Antares ở 10°06′ Nhân Mã (vĩ độ hoàng đạo −4,6°), một trong bốn "sao hoàng gia" của chiêm tinh Ba Tư; Shaula ở 25°00′ Nhân Mã (vĩ độ hoàng đạo −13,8°); Sargas ở 26°00′ Nhân Mã (vĩ độ hoàng đạo −19,6°). Thông thường chỉ góc hợp sai số khoảng 1° mới được tính; kinh độ của sao tăng 1° sau mỗi 72 năm nên lá số các thế hệ khác nhau cần điều chỉnh.
Chòm Thiên Yết trong thiên văn phương Đông
Người Việt gọi chòm này là "sao Thần Nông": nhà nông xưa nhìn độ cao và độ sáng của nó để đoán mùa vụ. Thiên Yết chứa ba tú của Thanh Long phương Đông là Phòng (Phòng Nhật Thố – tốt), Tâm (Tâm Nguyệt Hồ – xấu, sao Antares là "Đại Hỏa") và Vĩ (Vĩ Hỏa Hổ – tốt).
Tra sự kiện thiên văn, chiêm tinh theo ngày
Hỏi đáp nhanh về chòm Thiên Yết
Thiên Yết là chòm sao nào?
Thiên Yết là tên Việt của chòm Scorpius – con bọ cạp. Chòm sao nằm ở phía nam xích đạo trời, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Mấy giờ thì thấy chòm Thiên Yết?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 6 đến tháng 8; ngày 15/7, chòm sao lên cao nhất lúc 21:03 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Thiên Yết?
Sao sáng nhất là Antares (α Sco): cấp 1,06, màu đỏ cam; phương Đông gọi là Tâm tú nhị (Đại Hỏa).
Mặt Trời đi qua chòm sao Thiên Yết vào thời gian nào?
Từ 24/11 đến 30/11 (năm 2026), theo ranh giới IAU. Cung Bọ Cạp trong chiêm tinh lại là 24/10–22/11, lệch do tuế sai.
Thiên Yết ảnh hưởng thế nào trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao sáng ở phần trước mang tính Hỏa tinh, phần nào Thổ tinh; ba sao ở thân, trong đó có Antares, giống Hỏa tinh, vừa phải Mộc tinh; các đốt đuôi giống Thổ tinh, phần nào Kim tinh; ngòi đuôi giống Thủy tinh và Hỏa tinh; đám mây sao (M7) giống Hỏa tinh và Mặt Trăng.
Chòm sao liên quan
- Họ Hoàng Đạo
- Cùng mùa ngắm (tháng 7)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.