Chòm sao Đại Hùng (Ursa Major)
Đại Hùng là tên tiếng Việt của chòm Ursa Major (UMa), một vùng trời rộng 1.279,7 độ vuông ở phía bắc xích đạo trời; xét theo diện tích, nó đứng hạng 3/88. Tên Latinh Ursa Major chỉ con gấu lớn. Dẫn đầu về độ sáng là Alioth (ε UMa), cấp 1,76. Ở Việt Nam, chòm sao đẹp nhất vào buổi tối tháng 4.
| Tên Latinh | Ursa Major (tên Việt khác: Gấu Lớn) |
|---|---|
| Viết tắt | UMa |
| Sở hữu cách | Ursae Majoris |
| Diện tích | 1.279,660 độ vuông (3,10% bầu trời) |
| Xếp hạng diện tích | 3/88 |
| Tọa độ tâm | RA 11h22m, Dec +57,6° |
| Thấy trọn ở vĩ độ | từ 17° Nam đến 90° Bắc |
| Tháng đẹp nhất | tháng 4 (khoảng 21 giờ) |
| Sao sáng hơn cấp 6 | 122 (20 sao sáng hơn cấp 4) |
| Sao sáng nhất | Alioth (ε UMa), cấp 1,76 |
| Nguồn gốc | chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2) |
| Họ chòm sao | Đại Hùng |
| Giáp ranh | Thiên Long, Lạp Khuyển, Thiên Miêu, Tiểu Sư, Lộc Báo, Sư Tử, Mục Phu, Hậu Phát |
Nguồn gốc và truyền thuyết chòm sao Đại Hùng
Đại Hùng là một trong 48 chòm sao được Claudius Ptolemy liệt kê trong sách Almagest (khoảng năm 150), phần lớn kế thừa từ thiên văn Babylon và Hy Lạp cổ.
Nàng tiên Callisto bị nữ thần Hera biến thành gấu vì ghen; Zeus đặt nàng lên trời cùng con trai Arcas (Tiểu Hùng). Hera xin thần biển không cho hai mẹ con xuống tắm biển, nên ở phương Bắc chúng không bao giờ lặn.
Khi nào thấy chòm sao Đại Hùng?
Bảy sao Bắc Đẩu (hình cái gáo) là phần lưng và đuôi gấu; hai sao Merak và Dubhe ở miệng gáo chỉ thẳng về sao Bắc Cực.
Tối 15/4, người ở Hà Nội thấy tâm chòm sao lên tới 53° về phía bắc lúc 21:44. Tâm chòm mọc khoảng 13:16 ở hướng bắc, chếch đông 25° và lặn lúc 6:11 ở hướng bắc, chếch tây 25°, tức là ở trên chân trời khoảng 16 giờ 56 phút mỗi ngày đêm. Cứ sau một tháng, chòm sao mọc và lặn sớm hơn chừng 2 giờ.
Mọi nơi ở Việt Nam đều thấy được toàn bộ chòm sao. Tại TP.HCM, tâm chòm chỉ lên tới 43°, thấp hơn Hà Nội (53°).
Các sao chính của chòm Đại Hùng
| Sao | Tên phương Đông | Cấp | Màu | Kinh độ hoàng đạo 2026 |
|---|---|---|---|---|
| Alioth (ε UMa) | Ngọc Hành | 1,76 | trắng xanh | 9°18′ Xử Nữ |
| Dubhe (α UMa) | Thiên Xu | 1,81 | cam | 15°36′ Sư Tử |
| Alkaid (η UMa) | Dao Quang | 1,85 | trắng xanh | 27°18′ Xử Nữ |
| Mizar (ζ UMa) | Khai Dương | 2,23 | trắng | 16°06′ Xử Nữ |
| Merak (β UMa) | Thiên Toàn | 2,34 | trắng | 19°48′ Sư Tử |
| Phecda (γ UMa) | Thiên Cơ | 2,41 | trắng | 0°54′ Xử Nữ |
| ψ UMa | – | 3,00 | cam | 29°12′ Sư Tử |
| Tania Australis (μ UMa) | – | 3,06 | đỏ cam | 21°36′ Sư Tử |
Đứng đầu về độ sáng là Alioth (ε UMa), một ngôi sao màu trắng xanh, cấp 1,76, vẫn rõ dù trời thành phố nhiều ánh đèn. Tên Hán Việt của nó là Ngọc Hành. Xếp sau là Dubhe (α UMa), cấp 1,81; rồi đến Alkaid (η UMa), cấp 1,85. Tổng cộng chòm có 122 sao sáng hơn cấp 6, giới hạn của mắt thường ở nơi ít ánh đèn.
Ngoài các ngôi sao, Đại Hùng còn có gì?
- Thiên hà Bode (M81, NGC 3031): thiên hà xoắn ốc, cấp 6,8, dùng ống nhòm 7×50 là thấy
- Thiên hà Chong Chóng (M101, NGC 5457): thiên hà xoắn ốc, cấp 7,7, cần ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ
- Nhóm sao M40 (WN 4): nhóm sao, cấp 8,0, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Thiên hà Xì Gà (M82, NGC 3034): thiên hà không đều, cấp 8,4, nên xem bằng ống nhòm hay kính nhỏ
- Thiên hà xoắn ốc M109 (NGC 3992): thiên hà xoắn ốc, cấp 9,8, chỉ thấy qua kính thiên văn
- Thiên hà xoắn ốc M108 (NGC 3556): thiên hà xoắn ốc, cấp 10,0, chỉ thấy qua kính thiên văn
- Tinh vân Con Cú (M97, NGC 3587): tinh vân hành tinh, cấp 11,2, chỉ thấy qua kính thiên văn
Chòm sao Đại Hùng trong chiêm tinh
Ptolemy cho các sao của Đại Hùng mang tính Hỏa tinh. (Theo Tetrabiblos, quyển I, chương 9.)
Nói cách khác, các sao ấy được coi như mang khí chất Hỏa tinh (sự quyết liệt, can đảm và xung đột); hành tinh nào đứng cạnh chúng trong lá số sẽ nhuốm màu sắc đó.
Trong chiêm tinh Hy Lạp, mỗi độ hoàng đạo mọc lên kéo theo những chòm sao ngoài hoàng đạo (paranatellonta). Ở Hà Nội, Đại Hùng là chòm "cùng mọc" với 17°00′ Sư Tử; lúc chòm này lên cao nhất, MC rơi vào 19°42′ Xử Nữ.
Trong chiêm tinh sao cố định, vị trí cần biết năm 2026 là: Alioth ở 9°18′ Xử Nữ (vĩ độ hoàng đạo +54,3°); Dubhe ở 15°36′ Sư Tử (vĩ độ hoàng đạo +49,7°); Alkaid ở 27°18′ Xử Nữ (vĩ độ hoàng đạo +54,4°), một trong 15 sao cố định Behenian của chiêm tinh trung cổ. Chiêm tinh sao cố định thường chỉ xét góc hợp chặt (lệch dưới 1°), và cộng thêm khoảng 50 giây cung mỗi năm do tuế sai.
Phương Đông nhìn chòm Đại Hùng thế nào?
Bảy sao Bắc Đẩu (Bắc Đẩu thất tinh) gồm Thiên Xu (Dubhe), Thiên Toàn (Merak), Thiên Cơ (Phecda), Thiên Quyền (Megrez), Ngọc Hành (Alioth), Khai Dương (Mizar) và Dao Quang (Alkaid). Đạo giáo gọi chúng là Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân – chính là tên các sao Bắc Đẩu tinh hệ trong Tử Vi Đẩu Số. Cán Bắc Đẩu xoay theo mùa nên người xưa dùng để định bốn mùa.
Câu hỏi thường gặp về chòm sao Đại Hùng
Đại Hùng là chòm sao nào?
Đó là chòm Ursa Major trong 88 chòm sao IAU, mang hình tượng con gấu lớn; chòm rộng 1.279,7 độ vuông, chòm cổ trong danh mục của Ptolemy (thế kỷ 2).
Mấy giờ thì thấy chòm Đại Hùng?
Đẹp nhất vào buổi tối tháng 3 đến tháng 5; ngày 15/4, chòm sao lên cao nhất lúc 21:44 (giờ Hà Nội). Ở Việt Nam mọi nơi đều thấy trọn chòm sao.
Sao nào sáng nhất trong chòm sao Đại Hùng?
Sao sáng nhất là Alioth (ε UMa): cấp 1,76, màu trắng xanh; phương Đông gọi là Ngọc Hành.
Chòm sao Đại Hùng có ý nghĩa gì trong chiêm tinh?
Theo Ptolemy (Tetrabiblos), các sao của Đại Hùng mang tính Hỏa tinh.
Chòm sao liên quan
- Họ Đại Hùng
- Cùng mùa ngắm (tháng 4)
- Tra cứu
Số liệu sao lấy từ Hipparcos qua d3-celestial (Olaf Frohn); ranh giới theo IAU; vị trí, giờ mọc lặn tính bằng Astronomy Engine. Nội dung chiêm tinh mang tính tham khảo, theo các nguồn cổ điển.